Quanh hồ Tà Đùng, lịch trái cây đi theo hai mùa của cao nguyên. Sầu riêng thường chín rộ vào khoảng giữa mùa mưa, quanh tháng 7 đến tháng 9; bơ nhiều giống vào vụ từ đầu mùa mưa, giống muộn kéo về cuối năm; mắc ca rụng hạt khoảng giữa mùa mưa; cà phê chín đỏ cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, khoảng tháng 10 đến tháng 12; còn mít, với các giống cho trái nhiều đợt, gần như tháng nào cũng có. Mùa khô là mùa hoa: hoa cà phê trắng, hoa sầu riêng, hoa bơ.
Đó là bức tranh khái quát, không phải lịch hẹn: mỗi năm mưa sớm hay muộn, mỗi vườn trồng giống khác nhau, có vườn còn xử lý cho cây ra trái nghịch vụ. Bài này giúp khách tour chọn tháng đi theo loại trái mình muốn thấy, và biết hỏi đơn vị tour câu gì để không đến vườn lúc cây chỉ có lá.
Vì sao mùa trái ở Tà Đùng đi theo mưa
Vùng hồ Tà Đùng nằm trên cao nguyên, khí hậu chia hai mùa rõ: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 4, 5 đến tháng 10, 11, mùa khô là phần còn lại của năm. Với cây lâu năm như cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca, chính sự chuyển mùa là tín hiệu để cây ra hoa: sau một thời gian khô hạn, cây "nghỉ", rồi khi có nước — mưa đầu mùa hoặc đợt tưới của nhà vườn — hoa bung ra hàng loạt.
Từ hoa tới trái chín mỗi loại cần một khoảng thời gian khác nhau. Cà phê ra hoa trong mùa khô nhưng phải chờ gần cả năm, tới cuối mùa mưa mới chín. Sầu riêng ra hoa mùa khô, nuôi trái qua mấy tháng đầu mùa mưa rồi chín vào khoảng giữa mùa. Bơ, mắc ca có nhịp gần với sầu riêng hơn.
Vì thế khách đi tour vào mùa khô thường thấy vườn đầy hoa và trái non, còn khách đi giữa mùa mưa có cơ hội gặp nhiều trái chín nhất — đổi lại là đường đất đỏ trơn và mưa chiều.
Lịch khái quát theo từng nhóm tháng
Bảng dưới đây gom theo nhóm tháng cho dễ nhìn. Các mốc có thể lệch vài tuần tuỳ năm, tuỳ giống, tuỳ vườn; dùng để định hướng, không phải lời hứa:
| Tháng (khái quát) | Thấy gì nhiều ở vườn | Trái có thể hái hoặc ăn | Hợp với khách thích |
|---|---|---|---|
| 12 – 2 | cà phê cuối vụ thu hái, phơi; hoa cà phê bắt đầu nở sau đợt tưới | mít; bơ giống muộn ở vài vườn | xem phơi cà phê, ngửi hoa cà phê |
| 3 – 4 | hoa sầu riêng, hoa bơ, trái non; cuối mùa khô nắng hanh | mít | chụp ảnh hoa, trời trong |
| 5 – 6 | đầu mùa mưa, trái sầu riêng lớn dần, bơ bắt đầu vào vụ | bơ, mít | hái bơ đầu mùa |
| 7 – 9 | giữa mùa mưa, sầu riêng chín rộ, mắc ca rụng hạt | sầu riêng, bơ, mít, mắc ca | ăn sầu riêng tại vườn |
| 10 – 11 | cuối mùa mưa, cà phê chín đỏ, bơ giống muộn | bơ muộn, mít, sầu riêng cuối vụ ở vài vườn | xem hái cà phê, giao mùa đẹp trời |
Nhìn bảng sẽ thấy không có tháng nào vườn hoàn toàn trống: luôn có hoa, trái non hoặc một loại nào đó đang vào vụ. Khác nhau là trải nghiệm: ăn trái, xem hoa hay xem làm cà phê.
Từng loại cây: điều cần biết về mùa
Sầu riêng. Ở cao nguyên, mùa sầu riêng chính thường muộn hơn miền Tây Nam Bộ, rơi vào khoảng giữa mùa mưa. Các giống phổ biến ở Tây Nguyên như Ri6, Monthong (còn gọi Dona) chín lệch nhau ít nhiều. Một số vườn xử lý ra hoa sớm hoặc muộn để bán lúc ít hàng, nên ngoài mùa vẫn có thể có trái ở một vài nơi.
Bơ. Bơ có nhiều giống với thời gian chín khác nhau, nên mùa bơ kéo dài: giống sớm vào vụ đầu mùa mưa, giống muộn chín về cuối năm. Đây là loại trái khách dễ gặp và dễ tự tay hái nhất trong buổi thăm vườn.
Mít. Các giống mít trồng phổ biến hiện nay ra trái rải rác nhiều đợt, nên hầu như lúc nào trên thân cũng có trái lớn nhỏ. Mít là "bảo hiểm" cho buổi thăm vườn ngoài mùa sầu riêng.
Cà phê. Vùng Đắk Nông cũ trồng chủ yếu cà phê vối (robusta). Hoa nở trắng cả rẫy vài ngày sau đợt nước đầu tiên của mùa khô; trái chín đỏ vào cuối mùa mưa. Mùa thu hái là lúc cả vùng bận rộn nhất.
Mắc ca. Cây mắc ca hay được trồng xen trong rẫy cà phê. Hạt chín tự rụng khi lớp vỏ xanh ngoài khô và nứt, thường vào khoảng giữa mùa mưa.
Đi tour mùa khô: ít trái chín, nhiều thứ khác
Từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 là mùa khô: trời nắng, ít mưa, đường đất đỏ khô ráo, chặng thác và Topview dễ đi. Với buổi thăm vườn, đây không phải mùa ăn sầu riêng — cây đang ra hoa hoặc nuôi trái non. Khách đến sẽ thấy những chùm hoa sầu riêng treo dưới cành, cánh hoa trắng ngà, nở về chiều tối và rụng vào sáng hôm sau.
Đầu mùa khô còn là cuối vụ cà phê: sân nhà dân phơi đầy cà phê, mùi cà phê khô thơm cả xóm. Vài tuần sau đợt tưới đầu tiên, cả rẫy cà phê trổ hoa trắng, mùi hương ngọt lan xa — một cảnh mà nhiều người Tây Nguyên coi là đẹp nhất năm, kéo dài chỉ vài ngày mỗi đợt.
Mít và bơ giống muộn vẫn có thể có. Vì vậy tour mùa khô vẫn có buổi thăm vườn đáng đi, chỉ cần kỳ vọng đúng: xem cây, xem hoa, nghe chuyện nghề, ăn thử trái gì đang có.
Đi tour giữa mùa mưa: mùa của trái chín
Khoảng tháng 7 đến tháng 9 là lúc vườn quanh hồ có nhiều trái chín nhất: sầu riêng vào vụ, bơ đang mùa, mắc ca rụng hạt, mít vẫn có. Đây là thời điểm buổi "thăm và thu hoạch" đúng nghĩa nhất — có trái để hái, có sầu riêng rụng để nhặt, có trái để mua mang về.
Đổi lại là mưa: thường là mưa chiều, có những đợt mưa dầm nhiều ngày. Lối trong vườn lầy, đường rẫy trơn, chặng xe máy cày tới thác có thể bị bỏ. Hồ đầy nước, đồi xanh mướt, cảnh rất đẹp, nhưng lịch cần linh hoạt.
Mùa này cũng là mùa thương lái vào vườn mua sầu riêng; chủ vườn bận rộn hơn. Một đơn vị tour có quan hệ tốt với vườn sẽ hẹn được giờ phù hợp; khách đến đúng giờ đã hẹn là cách tôn trọng nhịp làm việc của nhà vườn.
Đi tour cuối mùa mưa, giao mùa: cà phê chín đỏ
Tháng 10, 11 là giao mùa: mưa thưa dần, trời bắt đầu trong, buổi sáng hay có sương mù trên hồ. Trên rẫy, trái cà phê chuyển từ xanh sang đỏ, từng chùm dày trên cành. Đây là lúc có thể thấy người hái cà phê, nghe tiếng trái rơi lách tách xuống tấm bạt trải dưới gốc.
Sầu riêng lúc này đã cuối vụ ở phần lớn vườn, có thể còn ở vài vườn trồng giống muộn. Bơ giống muộn vẫn có. Thời tiết giao mùa thường dễ chịu nhất cho cả tour: đường đã ráo hơn, thác vẫn còn nước, trời mát.
Với khách thích cà phê, đây là mùa đáng chọn: có thể xem cả quá trình từ trái chín trên cây, hái, đến phơi trên sân — điều mà một ly cà phê ở thành phố không kể được.
Giao mùa cũng là thời điểm nhiều người làm du lịch quanh hồ coi là dễ chịu nhất để đón đoàn: không quá nắng, ít mưa dầm, cảnh còn xanh. Nếu lịch của đoàn linh hoạt, đây là khoảng nên cân nhắc đầu tiên.
Hỏi đơn vị tour thế nào cho chắc
Lịch khái quát chỉ giúp định hướng. Trước khi chốt ngày, vài câu hỏi cụ thể giúp tránh hụt hẫng:
- "Tháng mình định đi, vườn trong tour đang có trái gì để hái, trái gì để ăn thử?" — hỏi càng sát ngày càng chính xác.
- "Năm nay mùa sầu riêng sớm hay muộn so với mọi năm?" — người ở địa phương biết rõ nhất.
- "Nếu vườn không có trái chín, buổi thăm vườn sẽ có gì thay?"
- "Có thể đổi sang vườn khác đang có trái không?" — tuỳ đơn vị có quan hệ với nhiều vườn hay không.
- "Mua trái mang về mùa này có được không, đóng gói thế nào?"
- "Vườn có cho khách tự hái loại nào, loại nào chỉ xem?" — để biết trước trẻ em trong đoàn được làm gì.
Đơn vị nào trả lời ngay, cụ thể, kể cả khi câu trả lời là "chưa có trái" thì đáng tin hơn đơn vị nói chung chung "mùa nào cũng có".
Thời tiết bất thường và mùa vụ lệch
Mùa trái phụ thuộc trực tiếp vào mưa. Năm mưa sớm, hoa ra sớm, trái chín sớm; năm khô hạn kéo dài, hoa trễ, có khi rụng nhiều, trái ít. Gió mạnh, mưa đá hay đợt lạnh bất thường có thể làm rụng trái non hàng loạt. Những năm như vậy lịch trên giấy lệch hẳn so với thực tế.
Người làm vườn lại có những kỹ thuật để điều khiển phần nào mùa vụ — xử lý cho cây ra hoa sớm hay muộn, tưới để kích hoa. Vì thế hai vườn sát nhau vẫn có thể lệch nhau vài tuần.
Điều này giải thích vì sao không ai nên hứa chắc "tháng 8 chắc chắn có sầu riêng". Một lịch tốt là lịch được cập nhật bởi người đang ở vườn, gần ngày đi.
Với khách, cách ứng xử hợp lý là chọn tháng theo bảng khái quát, rồi một hai tuần trước ngày đi hỏi lại đơn vị tour tình hình thực tế. Nếu loại trái mình mong đã hết, vẫn còn những thứ khác của vườn để xem.
Chọn tháng theo mục đích chuyến đi
Muốn ăn sầu riêng tại vườn. Nhắm khoảng giữa mùa mưa và chuẩn bị cho đường trơn, mưa chiều. Hỏi đơn vị tour tình hình vụ năm đó trước khi chốt.
Muốn đường khô, đi đủ các chặng. Chọn mùa khô; buổi thăm vườn sẽ thiên về xem cây, xem hoa, ăn mít, bơ muộn.
Muốn xem cà phê. Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô để thấy trái chín và cảnh hái, phơi; giữa mùa khô nếu muốn may mắn gặp hoa.
Đi với trẻ nhỏ. Giao mùa hoặc mùa khô dễ đi hơn; mùa có mắc ca rụng hạt thì trẻ thích nhặt hạt. Tránh các đợt mưa dầm vì trẻ khó chịu với áo mưa và bùn.
Muốn ít đông. Tránh các kỳ nghỉ lễ dài và cuối tuần cao điểm; tour giữa tuần vắng hơn, chủ vườn cũng có nhiều thời gian trò chuyện với khách hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy đi Tà Đùng thì ăn sầu riêng tại vườn?
Thường khoảng tháng 7 đến tháng 9, khi sầu riêng ở cao nguyên chín rộ. Tuỳ năm và tuỳ giống có thể sớm hoặc muộn vài tuần, nên hỏi đơn vị tour sát ngày đi.
Đi tour Tà Đùng mùa khô có thăm vườn được không?
Được. Mùa khô vườn có hoa, trái non, mít và bơ giống muộn, và là mùa phơi cà phê, mùa hoa cà phê. Đường khô ráo nên đi vườn dễ hơn mùa mưa. Chỉ không nên kỳ vọng ăn sầu riêng chín.
Mùa hoa cà phê ở Tà Đùng vào tháng nào?
Thường trong mùa khô, khoảng tháng 1 đến tháng 3, vài ngày sau đợt tưới nước hoặc cơn mưa trái mùa. Mỗi đợt hoa chỉ nở rộ vài ngày nên khó canh đúng.
Có trái cây nào quanh năm ở Tà Đùng không?
Mít là loại gần như quanh năm vì các giống phổ biến ra trái nhiều đợt. Bơ cũng có mùa khá dài nhờ nhiều giống chín khác nhau. Vì thế buổi thăm vườn ngoài mùa sầu riêng thường vẫn có mít hoặc bơ để ăn thử.
Mùa nào vừa có trái vừa dễ đi?
Giai đoạn giao mùa cuối mùa mưa, khoảng tháng 10, 11, thường cân bằng: mưa thưa dần, có cà phê chín, bơ giống muộn, đôi khi còn sầu riêng cuối vụ. Tuy vậy mỗi năm một khác.
Mùa mắc ca ở Tà Đùng là khi nào?
Hạt mắc ca thường chín rụng vào khoảng giữa mùa mưa, khi lớp vỏ xanh khô và nứt. Ngoài mùa vẫn mua được hạt đã phơi sấy từ các hộ trồng, chỉ không được tự nhặt hạt dưới gốc.