Thu hoạch trái tại vườn trong tour Tà Đùng không phải là tự do hái: khách luôn hỏi chủ vườn cây nào, trái nào được hái, và làm theo cách họ chỉ. Với bơ, dùng kéo cắt cuống, chừa lại một đoạn cuống ngắn trên trái, không giật; với mít, cắt cả cuống bằng dao, đỡ trái bằng hai tay vì trái nặng và có nhựa; với sầu riêng, trái chín thường tự rụng hoặc được người có kinh nghiệm cắt — khách thường nhặt, xem và ăn chứ không tự cắt trên cây.
Bài này đi qua từng loại trái trong chương trình mẫu (bơ, mít, sầu riêng), cách nhận trái chín hoặc đủ già để hái, cách hái không làm hại cây, và những điều về an toàn mà người thành phố hay không để ý.
Vì sao phải hỏi trước khi hái
Trong mắt khách, một cây đầy trái là một cây có thể hái bất kỳ trái nào. Trong mắt chủ vườn, mỗi trái có một thời điểm: trái này còn non, trái kia đã có thương lái đặt, trái nọ để giống. Hái nhầm một trái non là mất trái đó; giật mạnh một cành là có thể làm rụng cả chùm hoa, trái non vụ sau.
Hơn nữa, có những cây trong vườn vừa được phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc bón phân lá, chưa qua thời gian cách ly. Chủ vườn biết cây nào, khách thì không. Hỏi trước không chỉ là lịch sự mà còn là an toàn cho chính mình.
Còn một lý do nữa: một số cây trong vườn là cây đầu dòng hoặc cây mẹ dùng để lấy mắt ghép, chủ vườn giữ trái để theo dõi đặc tính giống. Trái trên những cây đó không dành cho khách. Thông thường người dẫn đoàn đã thoả thuận với vườn: cây nào dành cho khách hái, mỗi người hái bao nhiêu, trái hái ra tính thế nào. Khách chỉ cần đi theo, hỏi khi chưa rõ, và đừng tự ý sang hàng cây khác.
Bơ, mít, sầu riêng: nhận trái đủ già và cách hái
Ba loại trái trong chương trình mẫu có cách nhận và cách hái rất khác nhau. Bảng dưới đây là nguyên tắc chung; mỗi giống, mỗi vườn có thể có kinh nghiệm riêng:
| Loại trái | Nhận trái đủ già | Cách hái | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bơ | vỏ chuyển từ xanh bóng sang xanh sẫm hoặc mờ, có giống lốm đốm; cuống chuyển màu vàng nhạt | dùng kéo cắt cuống, chừa một đoạn ngắn trên trái | bơ hái trên cây còn cứng, chín mềm sau vài ngày để ở nhiệt độ phòng |
| Mít | gai nở to, thưa; vỏ chuyển màu; gõ nghe bồm bộp; có mùi thơm | dao sắc cắt cuống, một người đỡ trái | nhựa trắng dính; trái lớn rất nặng, không để rơi |
| Sầu riêng | cuống, gai, tiếng gõ — cần kinh nghiệm; nhiều giống để chín cây rụng | người làm vườn cắt bằng dao hoặc thu trái rụng | không đứng dưới tán cây có trái lớn |
Bơ là loại khách dễ tự tay hái nhất, vì trái thường mọc ở tầm với hoặc dùng sào có lưỡi cắt. Mít tự hái được với trái mọc thấp trên thân, có người đỡ. Sầu riêng hầu như luôn do người trong vườn xử lý.
Hái bơ đúng cách
Bơ là trải nghiệm thu hoạch phổ biến nhất trong buổi thăm vườn. Làm theo thứ tự:
- Hỏi chủ vườn cây và trái nào được hái; nhờ họ chỉ một trái mẫu đủ già.
- Nhận kéo cắt cành từ chủ vườn; không dùng tay giật vì sẽ làm rách cuống, trái nhanh hỏng và có thể gãy cành nhỏ.
- Một tay đỡ trái, tay kia cắt cuống, chừa lại một đoạn cuống ngắn gắn với trái — đoạn cuống giữ cho chỗ cắt không bị nấm, thối.
- Với trái trên cao, dùng sào có lưỡi cắt và túi hứng; không trèo cây, không đứng lên ghế không vững.
- Đặt trái nhẹ nhàng vào giỏ, không ném; bơ bị dập sẽ thâm khi chín.
- Dừng lại khi đủ số trái đã thoả thuận; trái còn lại là của vườn.
Bơ hái xong còn cứng — đó là bình thường. Bơ chín sau khi hái, không chín trên cây. Để ở nhiệt độ phòng vài ngày là mềm; cho vào tủ lạnh khi đã chín để giữ lâu hơn.
Hái mít: nặng, dính và cần hai người
Mít mọc ngay trên thân và cành lớn, trái thấp có khi ngang tầm bụng — rất tiện cho khách. Nhưng một trái mít lớn có thể nặng hơn nhiều so với tưởng tượng, và khi cuống đứt, trái rơi thẳng xuống. Luôn có một người đỡ trái bằng hai tay hoặc bằng bao tải trước khi cắt.
Nhựa mít trắng, rất dính, bám vào tay, quần áo, dao. Người làm vườn thường thoa dầu ăn lên tay và lưỡi dao trước khi cắt; nhựa dính rồi cũng lau bằng dầu ăn dễ hơn bằng nước. Mặc quần áo cũ, đeo găng nếu có.
Chọn mít đủ chín để ăn ngay tại vườn khác với chọn mít để mang về. Trái ăn ngay thì gai đã nở, có mùi thơm rõ, ấn nhẹ thấy hơi mềm. Trái mang về đi xe đêm thì nên chọn trái già nhưng chưa chín hẳn, để về tới nhà vừa ăn — chủ vườn sẽ giúp chọn nếu nói rõ mục đích.
Sầu riêng: xem, nhặt, ăn — để người làm vườn cắt
Sầu riêng là loại trái khách hay háo hức nhất và cũng là loại khách ít nên tự tay hái nhất. Cây sầu riêng cao, trái nặng, gai nhọn, mọc trên cành cao; xác định độ chín cần kinh nghiệm nghe tiếng gõ, xem cuống, xem gai — sai một chút là trái sượng hoặc quá chín.
Nhiều vườn để một số giống chín rụng tự nhiên, buổi sáng ra nhặt trái rụng đêm qua. Đây là trải nghiệm an toàn và thú vị cho khách: được nhặt trái vừa rụng, xem chủ vườn tách múi, ăn ngay khi còn tươi. Những vườn khác cắt trái già trên cây rồi để chín, cách này cũng phổ biến.
Quy tắc an toàn quan trọng nhất ở vườn sầu riêng mùa trái chín: không đứng, ngồi, cho trẻ chơi dưới tán cây có trái lớn. Trái rụng từ trên cao xuống có thể gây chấn thương nặng. Nhiều vườn giăng lưới hoặc dây dưới tán; khách đi theo lối chủ vườn chỉ.
Không làm hại cây: những điều nhỏ mà chủ vườn để ý
Không vịn, kéo, đu cành. Cành cây ăn trái mang trái nặng; một cú vịn mạnh có thể làm nứt cành. Muốn tựa, tựa vào thân chính.
Không giẫm lên vùng gốc. Quanh gốc cây là vùng rễ tơ, nơi bón phân, tưới nước, có khi phủ rơm, cỏ giữ ẩm. Giẫm nhiều làm đất nén chặt, rễ khó thở.
Không bẻ hoa, trái non làm kỷ niệm. Một chùm hoa sầu riêng là một phần mùa sau. Muốn chụp ảnh hoa, chụp trên cây.
Không tự cắt thử trái để xem chín chưa. Một vết cắt thử trên trái chưa chín là làm hỏng trái đó.
Mang rác ra khỏi vườn. Vỏ trái, hạt ăn thử thì hỏi chủ vườn bỏ đâu — nhiều vườn ủ làm phân. Rác nhựa, giấy thì mang theo.
Trả kéo, dao, sào về đúng chỗ. Dụng cụ nông nghiệp sắc; để quên trên mặt đất là nguy hiểm cho trẻ và cho chính người làm vườn khi cắt cỏ. Dùng xong đưa lại tận tay chủ vườn.
Không hút thuốc trong vườn. Mùa khô lá khô, rơm phủ gốc dễ bắt lửa; tàn thuốc là nỗi lo thật của nhà vườn.
Ăn trái ngay tại vườn: ngon nhất, nhưng có vài lưu ý
Trái chín cây vừa hái hoặc vừa rụng ăn tại chỗ thường thơm và tươi hơn hẳn trái đi qua nhiều khâu vận chuyển. Đó là phần thưởng của buổi thu hoạch. Chủ vườn thường có sẵn dao, thớt, đĩa, khăn ở chòi nghỉ.
Lưu ý thứ nhất là thời gian cách ly thuốc: chỉ ăn trái từ cây mà chủ vườn xác nhận đã đủ thời gian cách ly. Câu hỏi này không vô duyên; người làm vườn đàng hoàng sẽ trả lời rõ. Lưu ý thứ hai là sức chứa của dạ dày trước chuyến xe đêm: sầu riêng, mít ăn nhiều dễ đầy bụng, khó tiêu, kết hợp với say xe là một buổi tối khó chịu.
Người có bệnh tiểu đường, đang kiêng đường nên ăn lượng nhỏ; sầu riêng và mít chín ngọt. Người không quen mùi sầu riêng không nên bị ép thử.
Nước uống sạch nên có sẵn: ăn trái ngọt giữa trưa rất nhanh khát. Rửa tay trước khi ăn bằng nước sạch hoặc khăn ướt — tay vừa chạm cành lá, đất vườn.
Dụng cụ thu hoạch: dùng đúng để không bị thương
Kéo cắt cành, dao, sào có lưỡi cắt là dụng cụ quen tay với người làm vườn nhưng xa lạ với nhiều khách thành phố. Lưỡi kéo cắt cành rất sắc và có lực bóp mạnh; ngón tay đặt sai chỗ là bị kẹp. Cầm kéo bằng cả bàn tay, ngón cái và các ngón khác ở ngoài lưỡi, chỉ đưa cuống trái vào giữa hai lưỡi.
Sau mỗi lần cắt, khép lưỡi kéo lại rồi mới đưa cho người khác, đưa phần cán về phía họ. Dao cắt mít thường lớn, nặng. Khách nên để chủ vườn cắt, hoặc chỉ cắt khi có người kèm bên cạnh, một người đỡ trái. Không cắt hướng về phía người khác hay phía thân mình.
Sào có lưỡi cắt dài, đầu nặng; khi giơ lên phải nhìn xung quanh xem có ai đứng gần, có dây điện không. Trái rơi từ đầu sào xuống có thể trúng mặt người đứng dưới. Trẻ em không cầm các dụng cụ này; có thể cho trẻ cầm giỏ, đỡ trái nhẹ hoặc nhặt trái rụng — những việc vừa sức mà trẻ vẫn thấy mình được tham gia thật sự.
Thu hoạch theo đoàn: chia việc cho vui và gọn
Đoàn đông mà ai cũng muốn tự tay hái thì cây sẽ bị vây kín, chủ vườn không kịp chỉ dẫn, dễ có người hái nhầm. Cách gọn là chia thành nhóm nhỏ ba bốn người, mỗi nhóm một cây hoặc một hàng do chủ vườn chỉ định, mỗi nhóm hái một số trái đã thoả thuận.
Trong nhóm, chia vai: một người cắt, một người đỡ, một người cầm giỏ, một người chụp ảnh — rồi đổi vai. Ai cũng có ảnh tự tay hái, không ai phải chen.
Kết thúc, các nhóm mang trái về chòi nghỉ, chủ vườn bổ ra cho cả đoàn ăn thử. Trái tự tay hái ăn tại chỗ luôn ngon hơn trong trí nhớ của khách, và đó chính là điều buổi thu hoạch muốn mang lại.
Trưởng đoàn nên chốt với chủ vườn trước tổng số trái cả đoàn sẽ hái và cách tính, để cuối buổi không ai lăn tăn. Trái hái dư mà không ai mua thì để lại cho vườn, đừng bỏ phí trên xe.
Câu hỏi thường gặp
Khách có được tự hái sầu riêng trên cây không?
Thường không. Sầu riêng mọc cao, trái nặng, gai nhọn, xác định độ chín cần kinh nghiệm. Khách thường được nhặt trái rụng, xem chủ vườn cắt, tách múi và ăn tại chỗ.
Bơ hái xong ăn được ngay không?
Chưa. Bơ hái trên cây còn cứng, chín mềm sau vài ngày để ở nhiệt độ phòng. Có thể ăn ngay những trái chủ vườn đã hái từ trước và để chín sẵn.
Trái hái trong vườn có phải trả tiền không?
Tuỳ thoả thuận giữa đơn vị tour và vườn. Thường phần ăn thử nằm trong buổi thăm vườn, phần mang về tính riêng. Hỏi người dẫn đoàn trước khi hái để không bị ngại lúc cân.
Nhựa mít dính tay rửa thế nào?
Thoa dầu ăn lên chỗ dính rồi lau bằng khăn, sau đó rửa xà phòng. Nước thường không rửa được nhựa mít. Tốt nhất thoa dầu lên tay trước khi chạm vào trái.
Đứng dưới cây sầu riêng có nguy hiểm không?
Có, vào mùa trái chín. Trái sầu riêng nặng rơi từ trên cao có thể gây chấn thương nghiêm trọng. Đi theo lối chủ vườn chỉ, không ngồi nghỉ hay cho trẻ chơi dưới tán cây đang có trái lớn.
Mùa nào hái được bơ ở Tà Đùng?
Ở cao nguyên, nhiều giống bơ vào vụ từ đầu đến giữa mùa mưa, có giống chín muộn hơn về cuối năm. Mỗi vườn trồng giống khác nhau nên hỏi đơn vị tour trước khi đi.