Trước khi đoàn xuống thuyền ở hồ Tà Đùng, trưởng đoàn cần kiểm năm việc: đủ áo phao cho từng người và đúng cỡ, mọi người mặc và cài khoá trước khi bước xuống thuyền, số khách không vượt sức chở người lái cho phép, người lái có kinh nghiệm trên hồ, và thời tiết đủ an toàn để ra mặt nước. Áo phao chỉ có tác dụng khi được mặc đúng cách suốt chặng; cầm trên tay hay để dưới ghế thì gần như vô dụng khi có sự cố.
Hồ Tà Đùng đẹp và phần lớn thời gian lặng, nhưng là hồ sâu, nước lạnh, xa bờ. Tai nạn trên mặt nước hiếm khi xảy ra, nhưng khi xảy ra thì diễn biến rất nhanh. Bài này viết cho trưởng đoàn công ty, ban liên lạc lớp, người đưa gia đình đi tour, và cho bất kỳ khách nào muốn tự bảo vệ mình.
Vì sao áo phao không phải thủ tục
Nhiều khách coi áo phao là thứ phải mặc cho có, nhất là khi trời đẹp, hồ lặng, thuyền chạy chậm. Có người mặc nhưng không cài khoá, có người cởi ra để chụp ảnh đẹp hơn, có người cầm trên tay. Những thói quen ấy xuất phát từ suy nghĩ rằng nếu có chuyện thì mặc vào cũng kịp.
Thực tế không như vậy. Khi rơi bất ngờ xuống nước lạnh, cơ thể phản ứng bằng một nhịp hít thở gấp và mất kiểm soát trong những giây đầu tiên, gọi là sốc lạnh. Người biết bơi giỏi cũng có thể sặc nước, hoảng loạn. Trong tình huống đó, không ai kịp mặc áo phao. Chiếc áo đã mặc sẵn, cài khoá chặt, sẽ giữ đầu bạn nổi trên mặt nước trong lúc cơ thể vượt qua cú sốc.
Hồ thuỷ điện như Tà Đùng có đáy là đồi núi cũ, độ sâu thay đổi đột ngột, gần bờ cũng có thể sâu. Nước hồ vùng cao, nhất là buổi sáng và mùa mưa, thường mát lạnh hơn người ta nghĩ. Đây là lý do áo phao phải được mặc suốt thời gian ở trên thuyền, không có ngoại lệ.
Quy định về giao thông đường thuỷ nội địa cũng yêu cầu phương tiện chở khách phải trang bị dụng cụ cứu sinh. Chi tiết cụ thể theo văn bản hiện hành; điều khách cần biết là đó là yêu cầu bắt buộc, không phải lời khuyên.
Mặc áo phao đúng cách: kiểm trong một phút
Trưởng đoàn có thể hướng dẫn cả đoàn làm theo các bước sau ngay tại bến:
- Chọn áo đúng cỡ theo cân nặng hoặc vóc người. Áo quá rộng sẽ trượt lên khỏi đầu khi xuống nước; áo quá chật thì không cài được khoá.
- Mặc áo, kéo khoá kéo nếu có, cài tất cả các khoá cài phía trước.
- Siết dây đai hai bên hông cho vừa sát người nhưng vẫn thở thoải mái.
- Nếu áo có dây luồn qua đáy quần, cài dây này, nhất là với trẻ nhỏ.
- Kiểm bằng cách nhờ người khác cầm hai vai áo kéo lên. Nếu áo trượt lên ngang cằm hay tai, áo quá rộng hoặc chưa siết đủ.
- Không mặc áo khoác dày bên ngoài áo phao; nếu lạnh, mặc áo khoác bên trong.
Một phút kiểm tra này nên làm trước khi bước xuống thuyền, không phải sau khi thuyền đã rời bến. Trên thuyền chật, siết dây, cài khoá khó hơn nhiều.
Thêm một chi tiết nữa: áo phao không thay thế được sự trông chừng. Người mặc áo phao vẫn có thể bị thương khi rơi xuống, bị kẹt dưới thuyền, hay bị lạnh. Áo phao giúp người rơi nổi và có thời gian chờ cứu, còn việc phòng không để rơi mới là phần chính.
Danh sách kiểm của trưởng đoàn tại bến
Ngoài áo phao, trưởng đoàn nên nhìn qua những điều sau trước khi đồng ý cho đoàn xuống thuyền:
- Số áo phao bằng hoặc nhiều hơn số người trên thuyền, kể cả người lái và hướng dẫn viên.
- Áo phao còn tốt: khoá cài được, dây không đứt, phao không bị rách, không bị mục.
- Có áo phao cỡ trẻ em nếu đoàn có trẻ nhỏ.
- Số khách trên mỗi thuyền không vượt sức chở người lái cho biết. Nếu thấy thuyền chìm sâu, mép thuyền gần sát mặt nước, đề nghị chia bớt người.
- Người lái tỉnh táo, không có dấu hiệu đã uống rượu bia.
- Thời tiết: không giông, không sấm sét, gió không quá mạnh, tầm nhìn đủ xa.
- Đoàn có danh sách người trên từng thuyền, để đếm lại khi lên bờ.
- Có cách liên lạc với bờ: điện thoại của người lái, của người điều hành tour.
Trưởng đoàn có quyền và có trách nhiệm đề nghị dừng hoặc hoãn chặng thuyền nếu thấy một trong những điều trên không đạt. Một đơn vị tour làm việc tử tế sẽ không phản đối những yêu cầu an toàn hợp lý.
Áo phao dùng chung nhiều lượt khách nên có thể ẩm, có mùi; đó là chuyện nhỏ so với an toàn, đừng vì thế mà mặc hờ.
Ai cần chú ý đặc biệt trên thuyền
Trẻ em là nhóm cần chú ý nhất. Trẻ hiếu động, thích thò tay xuống nước, thích đứng dậy chỉ trỏ, và có thể rơi xuống nước trong tích tắc. Mỗi trẻ cần một người lớn chịu trách nhiệm trực tiếp, ngồi sát bên, không giao trẻ cho người khác trông chung. Phần chi tiết nằm ở bài về đưa trẻ nhỏ lên thuyền.
Người lớn tuổi có thể gặp khó khi lên xuống thuyền, khi thuyền chòng chành. Họ cần người đỡ, chỗ ngồi có tựa, và không nên ngồi ở mũi thuyền nơi xóc nhất. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên cân nhắc nếu trời lạnh hoặc hồ có sóng.
Người không biết bơi nên ngồi giữa thuyền và không tham gia các hoạt động xuống nước. Người đã uống rượu bia, kể cả vài lon từ bữa trước, không nên tham gia kayak, SUP hoặc xuống nước, vì rượu làm giảm khả năng phản ứng và tăng nguy cơ hạ thân nhiệt.
Người mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi đi các chặng có xóc như thuyền máy chạy nhanh hoặc xe máy cày, và báo đơn vị tour để được sắp chỗ phù hợp.
Sau chặng thuyền, trưởng đoàn đếm lại người trên bờ theo danh sách từng thuyền và thu đủ áo phao trả cho người lái. Việc đếm cuối này đơn giản nhưng là cách duy nhất chắc chắn rằng không ai còn ở lại trên đảo hay trên một thuyền khác.
Thời tiết trên hồ: khi nào không nên xuống thuyền
Thời tiết trên hồ vùng cao có thể đổi nhanh. Một buổi sáng nắng đẹp có thể thành giông chiều chỉ trong vài giờ, nhất là vào mùa mưa Tây Nguyên. Trưởng đoàn không cần là chuyên gia khí tượng, nhưng nên biết vài dấu hiệu cần dừng lại.
Dấu hiệu rõ nhất là sấm chớp. Khi nghe sấm hoặc thấy chớp ở bất kỳ hướng nào, không nên ra mặt hồ. Trên mặt nước rộng, thuyền và người trên thuyền là những điểm cao nhất, rất nguy hiểm khi có sét. Nếu đang ở trên hồ mà nghe sấm, đề nghị người lái quay về bờ ngay.
Dấu hiệu thứ hai là gió mạnh: mặt hồ có nhiều đầu sóng bạc, cây trên các đảo nghiêng rạp, thuyền neo ở bến va đập. Thuyền nhỏ đi trong gió mạnh sẽ chòng chành, nước bắn vào, người dễ say và dễ ngã. Dấu hiệu thứ ba là mưa lớn và sương mù dày làm tầm nhìn giảm, người lái khó định hướng giữa các đảo.
Khi thấy các dấu hiệu này, hỏi người lái và người điều hành. Nếu họ quyết định hoãn, đó là quyết định đúng. Nếu họ vẫn muốn đi trong khi bạn thấy không an toàn, trưởng đoàn có quyền đề nghị dời hoặc để đoàn mình không tham gia.
Quy tắc trên thuyền nên nhắc cả đoàn
Ngồi yên khi thuyền chạy. Không đứng, không đổi chỗ, không dồn sang một bên. Muốn chụp ảnh phía bên kia, nhờ người lái quay thuyền.
Tay chân trong thuyền. Không thò tay chân xuống nước khi thuyền đang chạy, không ngồi trên mạn thuyền.
Áo phao cài khoá suốt chặng. Kể cả lúc chụp ảnh, kể cả khi thuyền đã dừng, kể cả khi trời nóng.
Nghe người lái. Người lái biết hồ, biết thuyền. Khi được yêu cầu ngồi xuống, dồn người hay cúi đầu, làm ngay.
Không rượu bia trên thuyền. Để dành cho bữa tối. Trên mặt nước, rượu bia làm phản xạ chậm và dễ ngã.
Lên xuống từng người. Chờ thuyền ổn định, một tay bám chắc, bước xuống bằng một chân trước.
Ở mỗi thuyền, người lái là người có tiếng nói cuối cùng về an toàn. Khách có thể đề nghị, nhưng khi người lái nói ngồi xuống hay quay về, cả thuyền làm theo trước rồi hỏi lý do sau. Trưởng đoàn nên nói rõ điều này với đoàn ngay từ bến, để không ai thấy bị mất mặt khi được nhắc giữa hồ.
Nếu có người rơi xuống nước
Điều quan trọng đầu tiên là không ai nhảy xuống theo. Rất nhiều vụ đuối nước có thêm nạn nhân là người lao xuống cứu mà không có kỹ năng. Người trên thuyền hô to báo người lái, chỉ tay liên tục về phía người rơi để không mất dấu, và ném bất kỳ vật nổi nào có thể: phao, áo phao dự phòng, can nhựa.
Người lái sẽ quay thuyền tiếp cận người rơi từ phía cuối gió, tắt hoặc giảm máy khi tới gần để chân vịt không gây thương tích. Người trên thuyền giúp kéo người rơi lên, từ phía thấp nhất của mạn thuyền, trong khi những người khác ngồi dồn về phía đối diện để giữ cân bằng.
Với người đã rơi xuống nước: nếu đang mặc áo phao, giữ bình tĩnh, ngửa mặt lên, thở chậm lại, không cố bơi xa, giơ tay vẫy và chờ thuyền quay lại. Áo phao sẽ giữ bạn nổi.
Sau khi lên thuyền, người bị rơi cần được lau khô, mặc ấm, đưa về bờ và theo dõi. Nếu có dấu hiệu sặc nước, khó thở, lơ mơ, cần đưa tới cơ sở y tế. Đây là kiến thức chung; trưởng đoàn nào muốn chắc hơn nên học một khoá sơ cấp cứu.
Nhắc những quy tắc này một lần ở bến, trước khi xuống thuyền, ngắn gọn trong một hai phút. Đừng đợi tới khi có người đứng dậy giữa hồ mới nhắc, vì lúc đó tiếng máy lớn, gió thổi, khó nghe, và người ta dễ phật ý khi bị nhắc trước mặt cả thuyền.
Với đoàn đông chia nhiều thuyền, mỗi thuyền nên có một người trong đoàn được giao nhắc nhở và đếm người, như một trưởng thuyền. Người này ngồi ở vị trí nhìn được cả thuyền, giữ số điện thoại của trưởng đoàn và của người lái.
Câu hỏi thường gặp
Trên thuyền du lịch ở hồ Tà Đùng có bắt buộc mặc áo phao không?
Có. Phương tiện chở khách trên đường thuỷ nội địa phải trang bị dụng cụ cứu sinh theo quy định, và khách cần mặc áo phao trong suốt thời gian ở trên thuyền. Đơn vị tour, người lái có trách nhiệm phát áo và hướng dẫn; khách có trách nhiệm mặc đúng.
Áo phao có làm hỏng ảnh chụp không?
Áo phao màu cam có thể không hợp với bộ đồ bạn chọn, nhưng đó là cái giá nhỏ cho an toàn. Có thể chụp ảnh lúc đã lên đảo hoặc về bờ. Đừng cởi áo phao trên thuyền chỉ để chụp ảnh, kể cả khi thuyền đã dừng.
Nếu thấy áo phao bị hỏng thì làm gì?
Báo ngay người lái hoặc hướng dẫn viên để đổi áo khác. Không chấp nhận mặc áo bị đứt khoá, rách phao. Nếu không còn áo thay thế, đề nghị giảm số người trên thuyền hoặc chờ áo khác, không xuống thuyền khi thiếu áo.
Có nên tự mang áo phao đi tour không?
Với người lớn, áo phao do bên thuyền cung cấp thường đủ dùng nếu còn tốt. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể mang áo phao vừa cỡ của con nếu đã có sẵn, vì áo vừa khít quan trọng hơn mọi thứ khác. Báo đơn vị tour để họ biết.
Trời nắng đẹp mà vẫn hoãn thuyền vì gió có hợp lý không?
Có thể hợp lý. Gió mạnh làm mặt hồ có sóng, thuyền nhỏ dễ chòng chành, nước bắn vào thuyền. Người lái và đơn vị tour quen hồ biết khi nào an toàn. Nghe theo quyết định của họ thay vì chỉ nhìn trời nắng.
Có cần học sơ cấp cứu trước khi làm trưởng đoàn không?
Không bắt buộc, nhưng rất nên nếu bạn thường dẫn đoàn đi du lịch có chặng thuyền, suối, thác. Một khoá sơ cấp cứu cơ bản dạy cách xử lý đuối nước, hạ thân nhiệt, chấn thương nhỏ, giúp bạn bình tĩnh hơn khi có sự cố.