Ở thác trong tour Tà Đùng, giới hạn an toàn đơn giản là: ngâm chân hoặc lội ở chỗ nước nông, lặng, đáy nhìn thấy được mà người dẫn đoàn đã chỉ; không trèo lên tảng đá ướt để chụp ảnh, không bơi hay đứng dưới làn nước đổ, không vượt qua dòng chảy xiết; và rời khỏi lòng suối ngay khi nước đục đi, dâng lên hoặc nghe tiếng ầm lớn dần — kể cả khi chỗ mình đứng đang nắng.
Thác là điểm vui nhất của chặng xe máy cày, cũng là chỗ dễ xảy ra tai nạn nhất của cả chuyến đi. Không phải vì thác dữ, mà vì khách thành phố thường đánh giá thấp độ trơn của đá và tốc độ nước lên ở suối núi. Bài này đi qua từng rủi ro và cách đoàn tour tự giữ cho nhau.
Vì sao đá ở thác trơn hơn mắt nhìn
Đá ở chân thác luôn ẩm, kể cả mùa khô, vì hơi nước bắn ra từ làn nước đổ. Trên bề mặt ẩm đó có một lớp rêu và tảo rất mỏng, nhiều khi chỉ như màu đá sẫm hơn. Mắt nhìn thấy đá sậm màu tưởng là đá ướt bình thường, nhưng đặt chân lên thì như đứng trên mặt kính có xà phòng.
Thêm vào đó, đá suối thường tròn cạnh do nước mài, không có chỗ bám. Một bước hụt trên đá tròn, người ngã ngửa, đầu đập xuống đá cứng — đó là kiểu tai nạn nghiêm trọng nhất ở thác, nghiêm trọng hơn cả chuyện rơi xuống nước. Giày thể thao đế cao su mòn không giúp được bao nhiêu; dép xốp lại càng tệ.
Quy tắc dễ nhớ: đá khô sáng màu thì có thể đứng, đá sẫm màu hay có ánh xanh thì coi như mặt băng. Muốn đến gần nước, ngồi xuống trước rồi trượt chân xuống, thay vì đứng đi trên đá. Ba điểm tiếp xúc — hai chân một tay, hoặc hai tay một chân — luôn an toàn hơn hai chân.
Nước ở suối núi lên nhanh thế nào
Mưa ở chỗ khác, lũ ở chỗ mình. Thác nhận nước từ cả một vùng đồi phía trên. Có khi chỗ đoàn đứng trời vẫn nắng, nhưng thượng nguồn đã mưa từ trưa; nước dồn về theo khe suối, tới thác chỉ sau một thời gian ngắn. Người chưa quen sẽ không kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Dấu hiệu trước khi nước lên. Nước chuyển từ trong sang đục màu đất đỏ; lá, cành khô trôi về nhiều hơn; tiếng thác to dần; mực nước ở mép đá nhích lên. Thấy một trong các dấu hiệu đó là đủ để cả đoàn lên bờ, không chờ chắc chắn.
Mùa mưa cần đề phòng nhất. Cao nguyên quanh hồ có mùa mưa kéo dài khoảng nửa năm, mưa thường dồn vào chiều. Vì vậy chặng thác trong mùa mưa nên đi vào buổi sáng, và người điều hành có thể bỏ hẳn chặng nếu đêm trước mưa lớn.
Lên bờ theo hướng nào. Lên bờ về phía có lối đi ra, lên chỗ cao, không đứng lại trên bãi đá giữa dòng. Đừng quay lại lấy đồ để trên đá — đồ có thể mua lại.
Được làm gì, không nên làm gì ở thác
Bảng này nên được người dẫn đoàn nhắc lại ngay khi tới thác, trước khi ai đó kịp chạy xuống nước:
| Nên | Không nên | Vì sao |
|---|---|---|
| ngâm chân ở vũng nông, lặng, thấy đáy | bơi ở hố sâu dưới chân thác | chân thác có dòng xoáy và đáy không đều, người bơi giỏi vẫn có thể bị cuốn |
| chụp ảnh từ bờ hoặc đá khô | trèo lên đá ướt, đá giữa làn nước đổ | rêu mỏng trơn như băng, ngã đập đầu là nguy hiểm nhất |
| lội theo nhóm, nắm tay nhau | lội một mình qua chỗ nước chảy mạnh | nước ngang gối chảy xiết đã đủ làm mất thăng bằng |
| để trẻ nhỏ chơi ở mép nước có người lớn kèm sát | để trẻ tự ra xa dù chỉ vài bước | trẻ trượt ngã trong nước nông vẫn có thể sặc |
| rời đi khi nước đục hoặc dâng | nán lại chụp nốt vài tấm | nước lũ suối núi lên trong vài phút |
Trong tour, việc có cho tắm ở thác hay không là quyết định của người điều hành dựa trên nước hôm đó. Có hôm chỉ cho đứng ngắm từ bờ; khách nên hiểu đó là thận trọng chứ không phải cắt bớt chương trình.
Chụp ảnh ở thác mà không đánh đổi an toàn
Phần lớn tai nạn ở thác bắt đầu bằng một tấm ảnh: trèo lên tảng đá giữa dòng để có ảnh "đứng trước làn nước", hoặc lùi dần về phía sau để lấy hết thác vào khung. Có cách chụp vẫn đẹp mà không phải liều. Người chụp đứng ở bờ, chọn góc chéo để thấy cả ba tầng; người được chụp đứng hoặc ngồi trên đá khô ở mép, không cần ra giữa dòng.
Ống kính góc rộng của điện thoại đủ để thu cả thác từ xa. Muốn có cảm giác nước mềm mượt, đặt điện thoại lên đá phẳng, dùng chế độ chụp đêm hoặc phơi sáng dài nếu máy có; không cần ra gần. Hơi nước bắn làm mờ ống kính — mang khăn mềm lau.
Ảnh nhóm ở thác nên chụp ở bãi đất hoặc đá khô phía trước, cả đoàn đứng thành hàng hơi chéo, thác làm nền. Một người đứng giữa dòng để "cho đẹp" là một người đang gánh rủi ro cho cả tấm ảnh.
Trẻ em, người lớn tuổi và người không biết bơi
Ba nhóm này cần một kế hoạch riêng trước khi xuống thác:
- Trẻ em: mỗi trẻ có một người lớn cụ thể chịu trách nhiệm, không phải "cả nhà để ý". Trẻ không biết bơi chỉ chơi ở mép nước sâu tới mắt cá.
- Áo phao: nếu đơn vị tour có áo phao cho chặng thuyền, hỏi xem có mang theo cho chặng thác được không, nhất là với trẻ nhỏ.
- Người lớn tuổi: ngồi ở chỗ bằng, có bóng mát, ngắm từ bờ; đoạn lối mòn xuống thác nên có người đi kèm phía dưới để đỡ nếu trượt.
- Người không biết bơi: không lội quá đầu gối, không đứng ở chỗ dòng chảy mạnh, luôn ở gần một người biết bơi.
- Người vừa ăn no hoặc uống rượu bia: không xuống nước. Bia buổi trưa và thác suối là cặp hay đi kèm các tai nạn đáng tiếc.
Đơn giản nhất là thống nhất trước trên xe: ai sẽ xuống nước, ai ngồi bờ, ai trông trẻ nào. Đến thác rồi mới phân công thì đã muộn.
Khi có người trượt ngã hoặc bị nước cuốn
Người đứng trên bờ đừng nhảy xuống nếu không được huấn luyện cứu hộ: người hoảng loạn dưới nước có thể kéo cả người cứu chìm theo. Việc đầu tiên là hô to báo cả đoàn và người dẫn đoàn, rồi đưa cho người gặp nạn một vật để bám — cành cây dài, dây, áo khoác buộc nối — từ chỗ đứng vững trên bờ.
Người ngã đập đầu dù tỉnh táo vẫn cần được theo dõi: chóng mặt, nôn, buồn ngủ bất thường là dấu hiệu phải đưa đi cơ sở y tế. Trước chuyến đi, đơn vị tour nên cho biết trạm y tế xã hoặc bệnh viện gần nhất ở đâu; khách có thể hỏi điều này khi đặt tour. Hộp sơ cứu nhỏ có băng gạc, dung dịch sát khuẩn là thứ trưởng đoàn nên mang theo.
Sau một sự cố, dù nhỏ, đoàn nên dừng chặng thác và quay ra. Không ai còn tâm trạng chơi nữa, và một người đang đau chân phải đi bộ lên dốc là rủi ro thứ hai.
Trước khi xuống thác: năm phút chuẩn bị cho cả đoàn
Một đoàn tour đến thác thường ùa xuống cùng lúc, mỗi người một hướng. Năm phút đứng lại ở đầu lối mòn tiết kiệm được rất nhiều rắc rối. Người dẫn đoàn chỉ chỗ được xuống nước và chỗ không được đến, nói giờ tập trung, chỉ chỗ để đồ. Cả đoàn nhìn thác một lượt từ trên trước khi đi xuống.
Đồ đạc nên để một chỗ có người trông, trên bờ cao, không để trên đá sát mép nước. Điện thoại, ví, chìa khoá gom vào một túi chống nước. Người không xuống nước có thể nhận giữ đồ và đồng thời làm "người canh" — nhìn dòng nước và nhìn trẻ con, gọi to khi thấy điều bất thường.
Ai có bệnh tim, huyết áp, động kinh thì nói với người dẫn đoàn trước, không phải để bị cấm mà để có người để ý. Nước suối núi lạnh hơn nhiều so với hồ bơi; nhảy ùm xuống nước lạnh ngay sau khi leo dốc ra mồ hôi có thể gây sốc nhiệt cho người có bệnh nền. Nhúng chân, vốc nước lên tay, lên mặt trước khi lội sâu hơn.
Giữ thác sạch: phần việc của khách tour
Thác quanh vùng Tà Đùng không có đội dọn rác thường trực như khu du lịch lớn. Một vỏ chai, một túi bánh để lại hôm nay sẽ nằm đó tới khi lũ cuốn nó xuống hồ. Mang rác về là quy tắc tối thiểu: mỗi người một túi nilon nhỏ, cuối chặng gom lại để lên xe.
Không dùng xà phòng, dầu gội ở suối; không khắc tên lên đá hay thân cây; không bẻ cành, hái hoa rừng làm đạo cụ chụp ảnh. Nhiều thác nhỏ quanh hồ nằm gần đất rẫy của người dân hoặc gần rừng được bảo vệ; giữ yên tĩnh, không mở loa to là cách đoàn tour cho thấy mình là khách được chào đón lần sau.
Đơn vị tour làm lâu năm hiểu rằng điểm đến bẩn thì khách sau không muốn tới nữa. Nhắc nhau giữ sạch không phải chuyện khó tính, mà là giữ cho chính chặng thác này còn trong chương trình những năm sau.
Hiểu lầm hay gặp về an toàn ở thác
"Nước chỉ tới đầu gối thì không sao." Nước chảy xiết ngang gối đã đủ đẩy người trượt trên đáy đá. Độ sâu chỉ là một nửa câu chuyện; tốc độ dòng chảy mới là nửa còn lại.
"Mình bơi giỏi." Bơi giỏi ở hồ bơi khác hẳn bơi ở hố nước dưới chân thác: nước lạnh làm co cơ, dòng xoáy kéo xuống, đáy có đá và cành cây mắc kẹt. Phần lớn người gặp nạn ở suối, thác là người tự tin vào khả năng bơi.
"Trời nắng thì không có lũ." Lũ ở suối núi đến từ mưa trên thượng nguồn, không phải mưa ở chỗ mình đứng. Nắng chang chang tại thác vẫn có thể có nước lên.
"Đá khô thì bám tốt." Đá khô sáng màu bám tốt hơn, nhưng chỉ cần chân ướt bước lên là đá khô cũng thành trơn. Lau chân, đi chậm, đặt cả bàn chân.
"Có người dẫn đoàn là an toàn." Người dẫn đoàn không thể nhìn hai mươi người cùng lúc. An toàn ở thác là việc của từng người và của nhóm nhỏ quanh mình.
Câu hỏi thường gặp
Có được bơi ở thác trong tour Tà Đùng không?
Tuỳ quyết định của người điều hành theo nước hôm đó. Thông thường chỉ nên ngâm chân, lội ở chỗ nông, lặng. Hố nước sâu ngay dưới chân thác có dòng xoáy và đáy không đều, không phải chỗ bơi kể cả với người bơi giỏi.
Mùa nào đi thác an toàn hơn?
Mùa khô nước ít và trong, ít nguy cơ lũ, nhưng đá vẫn trơn. Mùa mưa thác đẹp, nhiều nước, song nước lên nhanh và lối đi lầy. Mùa nào cũng cần quy tắc như nhau; mùa mưa thì đi buổi sáng và sẵn sàng bỏ chặng.
Nên đi giày gì xuống thác?
Giày lội nước hoặc sandal có quai hậu, đế cao su có gai bám là tốt nhất. Giày thể thao đế mòn và dép tông dễ trượt. Không đi chân trần trên đá vì vừa trơn vừa dễ cắt chân.
Làm sao biết nước sắp lên?
Để ý nước đổi từ trong sang đục, rác lá trôi về nhiều, tiếng thác to dần và mép nước nhích cao trên đá. Thấy một dấu hiệu là đủ để cả đoàn lên bờ ngay, không cần chờ chắc chắn và không quay lại lấy đồ.
Trẻ em có nên xuống thác không?
Trẻ có thể chơi ở mép nước rất nông với một người lớn kèm sát, không rời mắt. Trẻ nhỏ nên mặc áo phao nếu có. Không để trẻ trèo đá hay ra chỗ nước chảy, dù người lớn đứng ngay gần.
Mang điện thoại xuống thác có sao không?
Hơi nước và nước bắn có thể làm ướt máy. Dùng túi chống nước có dây đeo cổ, hoặc để điện thoại lại cho người ngồi trên bờ giữ. Nhiều chiếc điện thoại rơi xuống thác khi chủ nhân vừa trèo đá vừa chụp.