Khách tour ở Tà Đùng cần giữ năm quy tắc chính: mang rác của mình về chỗ có thùng thu gom, không đốt lửa ngoài chỗ được phép, giữ yên tĩnh ban đêm, không vào vườn hay hái cây trái khi chưa được chủ cho phép, và tuân thủ quy định bảo vệ rừng khi đi gần khu rừng thuộc vườn quốc gia Tà Đùng. Những quy tắc này không chỉ để giữ cảnh đẹp mà để những người sống quanh hồ còn muốn đón các đoàn tiếp theo.
Vùng hồ Tà Đùng không phải một khu du lịch đóng kín. Quanh hồ có thôn, bon của người dân, có vườn cà phê, vườn cây ăn trái, có rừng được bảo vệ, có công trình thủy điện. Một đoàn hai ba chục người đi qua để lại dấu vết lớn hơn nhiều so với một gia đình tự đi. Bài này gom các quy tắc mà đoàn tour nên thống nhất từ lúc lên xe, và giải thích vì sao, để trưởng đoàn nói lại với mọi người một cách dễ nghe.
Rác: mang theo vào, mang theo ra
Rác là vấn đề dễ thấy nhất ở các điểm du lịch tự nhiên. Ở Topview, trên các đảo nhỏ, bên thác, dọc đường đất, không phải chỗ nào cũng có thùng rác, và việc thu gom ở vùng xa cũng không thường xuyên như ở thành phố. Chai nhựa, vỏ bánh, túi nilon bỏ lại sẽ nằm đó rất lâu, hoặc bị gió cuốn xuống hồ.
Quy tắc đơn giản nhất là ai mang gì vào thì mang nấy ra. Mỗi người hoặc mỗi nhóm nhỏ có một túi đựng rác riêng, gom rác của mình, mang về bỏ ở chỗ có thùng rác tại chỗ ở hay điểm dừng của xe. Trên thuyền, không thả bất cứ thứ gì xuống hồ, kể cả vỏ trái cây "tự phân huỷ được"; chúng làm bẩn mặt nước và bờ đảo.
Đoàn có thể giảm rác ngay từ đầu: dùng bình nước cá nhân thay vì mua nhiều chai nhỏ, hạn chế đồ ăn vặt đóng gói từng gói nhỏ, mang túi vải khi mua trái cây ở vườn. Đơn vị tour có thể chuẩn bị nước uống bằng bình lớn cho cả đoàn ở chỗ ở.
Sau buổi BBQ, rác thức ăn, xiên nướng, than còn lại nên được gom đúng chỗ chỗ ở chỉ định. Đừng để lại cho nhân viên dọn một bãi rác lớn rồi đi ngủ; họ cũng là người địa phương, cũng đã làm việc cả ngày.
Lửa: chỉ ở chỗ được phép, nhất là mùa khô
Cuối mùa khô, cỏ trên đồi và lá khô trong rừng rất dễ bắt lửa. Một tàn thuốc ném ra đường, một đống lửa trại không dập kỹ, một chiếc đèn trời rơi xuống đồi có thể gây cháy rừng, cháy vườn của người dân. Thiệt hại không chỉ là cây cối mà là sinh kế của cả gia đình.
Vì vậy, đoàn chỉ đốt lửa ở chỗ chỗ ở hay đơn vị tour bố trí sẵn cho BBQ và lửa trại, có người trông, có nước hoặc bình chữa cháy gần đó. Không tự nhóm lửa ở bờ hồ, trên đảo, trong rừng hay ven đường. Không thả đèn trời, không đốt pháo.
Người hút thuốc nên hút ở chỗ được phép, dập tắt hẳn đầu lọc và bỏ vào chỗ đựng, không ném xuống đất hay xuống hồ. Khi đi trên đường đất, đường rừng trong mùa khô, tốt nhất là không hút.
Sau buổi lửa trại, người phụ trách phải dập lửa hoàn toàn, không để than âm ỉ qua đêm. Trưởng đoàn nên hỏi lại nhân viên chỗ ở việc này trước khi cả đoàn đi ngủ.
Tiếng ồn: hồ yên là lý do người ta tới
Nhiều khách tới Tà Đùng vì cái yên của hồ và đồi. Một đoàn hát karaoke loa lớn tới khuya không chỉ làm phiền các đoàn khác ở cùng khu mà còn làm phiền những gia đình sống quanh hồ, những người phải dậy sớm đi làm vườn.
Mỗi chỗ ở có quy định riêng về âm nhạc và giờ yên tĩnh. Đơn vị tour nên báo trước cho đoàn, và đoàn nên tôn trọng. Buổi BBQ, lửa trại vẫn vui được với tiếng đàn, tiếng hát vừa phải, loa nhỏ hướng vào trong, và kết thúc ở giờ hợp lý.
Trên thuyền và ở các điểm ngắm, nói chuyện vừa đủ nghe, không mở nhạc lớn. Tiếng ồn trên mặt nước vang rất xa. Những người đi chụp ảnh bình minh, ngắm chim, những đoàn khác trên các thuyền gần đó đều đang tìm sự yên tĩnh.
Với đoàn công ty muốn có tiệc lớn, âm thanh lớn, hãy nói rõ từ lúc đặt tour để đơn vị tour chọn chỗ phù hợp, tách biệt, và thống nhất giờ kết thúc. Đừng biến một khu nghỉ yên tĩnh thành sân khấu mà người khác không được hỏi ý.
Vườn nhà dân và đất của người địa phương
Quanh hồ có nhiều vườn cà phê, sầu riêng, bơ, mít của người dân. Trong chương trình tour, buổi thăm vườn diễn ra ở những vườn đã thoả thuận với đơn vị tour. Ngoài những vườn đó, vườn nào cũng là tài sản của một gia đình, không phải điểm tham quan công cộng.
Không tự ý vào vườn, không hái trái, không bẻ cành chụp ảnh, kể cả khi thấy trái rụng dưới đất. Ở vùng nông thôn, trái cây là thu nhập, và việc khách lạ đi vào vườn không xin phép dễ gây hiểu lầm. Muốn mua, muốn xem, hãy hỏi người điều hành tour hoặc hỏi chủ vườn một cách lịch sự.
Khi đi trong vườn theo chương trình, đi theo lối chủ vườn chỉ, không giẫm lên gốc cây, rễ cà phê, không chạm vào thuốc bảo vệ thực vật hay dụng cụ để trong vườn. Trẻ nhỏ cần người lớn đi kèm.
Chụp ảnh người dân, nhà cửa, con cái họ, nên hỏi trước. Một nụ cười, một câu chào và xin phép là đủ; nhiều người sẵn lòng, có người không muốn, và điều đó cần được tôn trọng.
Rừng và vườn quốc gia Tà Đùng
Phía quanh hồ có những cánh rừng thuộc vườn quốc gia Tà Đùng, khu rừng đặc dụng được bảo vệ theo quy định về lâm nghiệp. Ở những khu rừng như vậy, các hành vi như chặt cây, bẻ cành, đào cây, săn bắt, bẫy động vật, mang thực vật hay động vật ra ngoài, đốt lửa trái phép đều bị cấm.
Khách tour thường không vào sâu trong rừng; chương trình phổ biến xoay quanh hồ, đồi, vườn và thác. Nhưng có những đoạn đường, những điểm ngắm ở rìa rừng. Ở đó, đi đúng lối, không bứt lan, hái nấm, bắt côn trùng hay chim làm kỷ niệm, không mua những thứ được rao là "lấy từ rừng" như phong lan rừng, mật ong rừng không rõ nguồn gốc, thịt thú rừng.
Muốn vào các khu vực của vườn quốc gia, như các tuyến tham quan sinh thái nếu có, phải theo hướng dẫn và quy định của ban quản lý vườn. Đơn vị tour không được tự ý dẫn đoàn vào những khu vực không cho phép.
Việc mua bán, tiêu thụ động vật hoang dã còn có thể vi phạm pháp luật, không chỉ là chuyện đạo đức. Một bữa "đặc sản rừng" có thể đặt cả đơn vị tour lẫn khách vào rắc rối.
Mặt hồ, đảo và khu vực công trình
Hồ Tà Đùng là hồ chứa nước của công trình thủy điện. Mực nước thay đổi theo mùa và theo vận hành; có những khu vực gần đập, cửa nhận nước, công trình kỹ thuật mà khách không được lại gần. Thuyền tour chỉ đi trong các tuyến được phép, và khách cũng không nên đề nghị chủ thuyền đưa tới những chỗ đó để chụp ảnh.
Khi lên các đảo nhỏ, nhớ rằng đảo không phải đất trống; có đảo có vườn, có lối mòn của người dân, có cây được trồng. Đặt chân nhẹ, không khắc tên lên cây, lên đá, không bỏ rác, quay về thuyền đúng giờ.
Khi đi thuyền, ngồi đúng chỗ chủ thuyền xếp, không ngồi lên mạn thuyền, không thò tay chân ra ngoài khi thuyền chạy gần bờ hay gần cây ngập. Chủ thuyền biết thuyền mình chở được bao nhiêu người; đừng chen thêm người cho đủ ảnh chung, vì thuyền quá tải là rủi ro thật trên mặt nước sâu.
Không tự ý bơi trong hồ ngoài khu vực và thời gian được phép. Hồ sâu, nước lạnh hơn bề mặt, có chỗ có cây ngập dưới nước. Mọi hoạt động trên nước phải có áo phao và người hỗ trợ.
Mua sắm, quà và dấu chân để lại
Một đoàn tour tới vùng hồ không chỉ để lại rác hay tiếng ồn mà còn để lại tiền. Cách đoàn mua sắm cũng là một cách cư xử với vùng đất. Mua nông sản, trái cây, cà phê trực tiếp từ vườn, từ hộ dân, từ cơ sở có nguồn gốc rõ ràng giúp tiền đến đúng người làm ra sản phẩm.
Trả giá vừa phải, không ép giá người bán nhỏ. Với nông sản theo mùa, giá phụ thuộc vụ mùa, thời tiết, công thu hái; một chút chênh lệch so với chợ thành phố là điều dễ hiểu. Nếu thấy không hợp lý, có thể lịch sự từ chối thay vì mặc cả gay gắt.
Đừng hứa hẹn những điều không làm, như hứa quay lại mua thêm, hứa giới thiệu khách, hứa gửi ảnh, rồi quên. Người địa phương nhớ những lời hứa đó lâu hơn người hứa.
Cuối cùng, dấu chân để lại còn là những gì đoàn kể về vùng đất sau khi về. Khi đăng ảnh, viết cảm nhận, hãy kể đúng: cảnh đẹp, người tử tế, nhưng cũng nói thật về đường xa, về mùa mưa, về việc cần giữ gìn. Những lời kể đúng giúp các đoàn sau đi đúng mùa, chuẩn bị đúng và cư xử đúng.
Bộ quy tắc ngắn trưởng đoàn có thể đọc trên xe
Rác. Ai mang gì vào thì mang nấy ra; không thả gì xuống hồ.
Lửa. Chỉ đốt ở chỗ được phép; không đèn trời, không pháo; tàn thuốc dập tắt và bỏ đúng chỗ.
Tiếng ồn. Hát hò vừa phải, kết thúc đúng giờ chỗ ở quy định; trên thuyền nói chuyện nhỏ.
Vườn. Không tự vào vườn, không hái trái, không bẻ cành; hỏi trước khi chụp ảnh người dân.
Rừng. Đi đúng lối; không mang cây, hoa, côn trùng, động vật ra khỏi rừng; không mua đồ "lấy từ rừng".
Nước. Áo phao suốt thời gian trên thuyền; không bơi ngoài khu vực cho phép.
Mua sắm. Mua của người làm ra; trả giá vừa phải; không mua đồ rừng không rõ nguồn gốc.
Cùng nhau. Nhắc nhau nhẹ nhàng khi ai đó quên; một đoàn tử tế là đoàn mà người địa phương nhớ và muốn đón lại. Trưởng đoàn đọc bộ quy tắc này một lần trên xe trước khi tới nơi, nhắc lại ngắn gọn trước buổi BBQ và trước chặng thuyền, và tự mình làm gương trước.
Câu hỏi thường gặp
Đi tour Tà Đùng có được đốt lửa trại không?
Được, nhưng chỉ ở chỗ chỗ ở hoặc đơn vị tour bố trí sẵn, có người trông và có phương tiện chữa cháy. Không tự nhóm lửa ở bờ hồ, trên đảo, trong rừng. Cuối mùa khô càng phải cẩn thận vì cỏ khô rất dễ cháy lan.
Có được hái trái cây khi đi ngang vườn ở Tà Đùng không?
Không. Vườn quanh hồ là tài sản của người dân. Chỉ hái ở buổi thăm vườn theo chương trình, khi chủ vườn hướng dẫn. Muốn mua trái cây, hỏi người điều hành tour hoặc hỏi chủ vườn, đừng tự vào vườn hay nhặt trái rụng.
Vườn quốc gia Tà Đùng có cho khách tham quan không?
Vườn quốc gia là rừng đặc dụng, việc tham quan phải theo quy định và hướng dẫn của ban quản lý. Phần lớn tour quanh hồ không đi sâu vào rừng. Muốn vào tuyến sinh thái, hỏi đơn vị tour xem có tuyến được phép và cần thủ tục gì.
Có nên mua phong lan rừng, mật ong rừng ở Tà Đùng không?
Không nên mua những thứ được rao là lấy từ rừng khi không rõ nguồn gốc. Việc khai thác cây, động vật từ rừng đặc dụng bị cấm, và mua là tiếp tay. Chọn mật ong, cây giống, nông sản từ vườn, trại có nguồn gốc rõ ràng.
Khách tour được hát karaoke tới mấy giờ?
Mỗi chỗ ở có quy định riêng về giờ yên tĩnh, đơn vị tour nên báo trước. Nguyên tắc chung là âm thanh vừa phải, loa hướng vào trong, kết thúc ở giờ hợp lý vì quanh hồ có người dân sinh sống và các đoàn khác cần nghỉ.
Có được bơi ở hồ Tà Đùng khi đi tour không?
Chỉ bơi ở khu vực và thời gian được chỗ ở, đơn vị tour cho phép, có áo phao và người hỗ trợ. Hồ sâu, nước dưới lạnh hơn bề mặt, có cây ngập. Không tự ý nhảy từ thuyền hay bơi ra xa bờ.