Mắc ca ở Tà Đùng: thấy cây ở đâu, hạt chín ra sao và mua mang về

Ở vùng hồ Tà Đùng, cây mắc ca thường không đứng thành vườn riêng mà được trồng xen trong rẫy cà phê, làm cây che bóng và cho thêm thu nhập. Khách đi thăm vườn trong tour có thể nhận ra cây mắc ca nhờ lá dài, cứng, mép có răng cưa, mọc thành vòng quanh cành, và vào mùa thì treo những chùm trái tròn vỏ xanh. Hạt chín tự rụng, thường vào khoảng giữa mùa mưa; người trồng nhặt về, tách vỏ xanh, phơi sấy cho khô, rồi khía sẵn vỏ cứng để bán.

Mắc ca không nằm trong dòng chữ chính của chương trình tour mẫu, nhưng vì cây xen trong rẫy nên khách hay gặp, hay hỏi, và hay mua. Bài này giúp khách nhận ra cây, hiểu hạt đi từ cây tới túi như thế nào, và chọn mua mang về cho đúng.

Mắc ca ở vùng Đắk Nông cũ: vì sao trồng xen cà phê

Mắc ca là cây có nguồn gốc từ Úc, được đưa vào trồng ở Tây Nguyên khoảng hai thập kỷ gần đây. Vùng Đắk Nông cũ là một trong những nơi trồng mắc ca được nhắc tới nhiều ở Việt Nam, với đất bazan và độ cao phù hợp.

Lý do hay trồng xen trong cà phê khá thực tế: cây cà phê cần một ít bóng mát và cây chắn gió; mắc ca lớn lên che bóng được, rễ sâu, và cho hạt có giá trị. Người trồng không phải bỏ cà phê, chỉ thêm một tầng cây phía trên. Khi đứng trong rẫy, khách sẽ thấy hàng mắc ca cao vượt lên trên tán cà phê.

Cũng phải nói thật: mắc ca từng được quảng bá rầm rộ, có nơi trồng ồ ạt rồi gặp khó vì giống, vì thị trường. Ở vùng hồ, đa số hộ trồng mắc ca như một phần của rẫy nhiều cây, không đặt cược cả vào nó.

Nhận ra cây mắc ca khi đi trong rẫy

Lá. Lá dài, cứng, bóng, mép có răng cưa — có giống răng cưa nhọn như gai. Lá thường mọc thành vòng ba bốn lá quanh một mấu cành. Chạm vào giống lá nhựa cứng hơn lá cà phê.

Hoa. Mùa ra hoa (thường trong mùa khô), hoa mọc thành chùm dài rủ xuống, màu trắng kem hoặc hồng nhạt, trông như những chiếc đuôi nhỏ treo dưới cành.

Trái. Trái tròn cỡ đầu ngón tay cái, vỏ ngoài xanh, mọc thành chùm. Khi chín, lớp vỏ xanh khô dần, nứt một đường, lộ ra hạt vỏ cứng màu nâu bên trong.

Dáng cây. Cây trưởng thành cao hơn cà phê rõ rệt, tán khá dày. Trong rẫy, hàng mắc ca thường thẳng hàng, cách nhau xa hơn hàng cà phê.

Dưới gốc. Vào mùa hạt rụng, dưới gốc có lác đác những hạt tròn còn vỏ xanh hoặc đã nứt vỏ, và những mảnh vỏ xanh khô đã bóc. Nhìn xuống đất nhiều khi nhận ra cây nhanh hơn nhìn lên tán.

Từ cây tới túi hạt: các bước người trồng làm

Hạt mắc ca khách mua ở vườn đã qua nhiều khâu. Biết các khâu giúp hiểu vì sao có loại ngon, loại kém:

Mắc ca nhà làm ở vườn thường dừng ở bước khía vỏ và sấy giòn. Hạt tẩm hương sữa, hương dừa thường đến từ cơ sở chế biến.

Nếm và chọn hạt khi mua tại vườn

Mắc ca ngon khi tách ra có nhân trắng ngà hoặc kem nhạt, đầy vỏ, cắn giòn, béo, vị ngọt nhẹ, không đắng, không mùi dầu cũ. Nhân vàng sẫm, mềm dai, có mùi hăng là dấu hiệu hạt cũ hoặc bảo quản kém, chất béo đã bị oxy hoá.

Khi chọn, xin tách thử vài hạt từ đúng bao định mua, không phải hạt mẫu để riêng. Lắc túi nghe tiếng: hạt khô đầy nhân kêu chắc, hạt lép kêu lóc cóc. Cầm một nắm, hạt nặng tay, kích cỡ đều là tốt.

Hỏi người bán hạt thu hoạch vụ nào. Mắc ca vỏ cứng bảo quản được khá lâu nếu khô và kín, nhưng hạt vụ mới vẫn ngon hơn. Đừng ngại hỏi; người bán có hàng tốt thường vui lòng cho thử.

Cỡ hạt cũng là một tiêu chí: hạt to thường được bán đắt hơn, nhưng hạt vừa mà đầy nhân, sấy khéo vẫn ngon không kém. Với quà biếu, nhiều người chọn hạt to cho đẹp; với ăn ở nhà, hạt vừa là đủ.

Mang mắc ca về và bảo quản

Mắc ca vỏ cứng là món quà dễ mang nhất trong các nông sản của vùng hồ: nhẹ, không mùi, không dập. Vài lưu ý:

• Chọn túi zip dày hoặc hũ có nắp kín; túi mỏng dễ thủng vì vỏ hạt cứng, cạnh khía sắc.
• Để trong ba lô hoặc vali, không cần thùng riêng; trên xe giường nằm không phiền ai.
• Về nhà để nơi khô mát, tránh nắng. Khí hậu nồm ẩm làm hạt mất giòn nhanh; có thể sấy lại bằng nồi chiên không dầu ở nhiệt thấp.
• Hạt đã tách vỏ để lâu dễ ôi hơn hạt còn vỏ — tách đến đâu ăn đến đó.
• Nhớ lấy dụng cụ tách vỏ đi kèm; không có thì dùng mũi dao xoay ở đường khía, cẩn thận đứt tay.
• Người dị ứng các loại hạt cây cần tránh hoàn toàn; khi biếu quà, nói rõ là mắc ca.

Một lưu ý cho gia đình có chó: hạt mắc ca được khuyến cáo là không nên cho chó ăn. Để túi hạt ngoài tầm với của thú cưng.

Mắc ca trong một buổi thăm vườn: những gì khách làm được

Nếu đến đúng mùa hạt rụng, khách có thể nhặt hạt dưới gốc cùng chủ vườn, thử bóc lớp vỏ xanh bằng tay — vỏ xanh khá dày, để lại màu nâu trên ngón tay — và nhìn hạt vỏ cứng tròn bóng bên trong. Trẻ em thường rất thích phần nhặt hạt này vì giống đi tìm kho báu dưới lá.

Ngoài mùa, khách vẫn có thể xem cây, xem hoa nếu đang mùa khô, và nếm hạt đã sấy mà nhà vườn có sẵn. Hỏi chủ vườn cây trồng được mấy năm, bao lâu thì cho hạt, mỗi năm nhặt hạt mấy đợt — để thấy mắc ca là cây kiên nhẫn đến thế nào.

Hạt mắc ca tươi vừa nhặt chưa ăn được ngay: nhân còn ẩm, vỏ cứng khó tách. Phải qua phơi sấy mới thành món hạt giòn béo quen thuộc. Đó là lý do hạt bán ở vườn luôn là hạt đã sấy từ trước.

Đừng nhầm mắc ca với các loại hạt khác

Ở chợ quanh vùng và trên đường về, khách sẽ gặp nhiều loại hạt và nông sản khô: điều, hạt tiêu, cà phê, đôi khi là hạt nhập. Mắc ca vỏ cứng tròn, màu nâu, có đường khía; nhân trắng ngà, tròn. Hạt điều hình cong như quả thận, vỏ cứng khác hẳn, nhân trắng, thường bán dạng đã bóc.

Mắc ca nhập khẩu và mắc ca trồng trong nước đều có trên thị trường; nhìn bằng mắt rất khó phân biệt. Mua tại hộ trồng mà mình đã ghé vườn là cách chắc nhất để biết nguồn gốc.

Một mẹo nhỏ: hỏi người bán vườn mình có bao nhiêu cây, thu hoạch vụ vừa rồi lúc nào. Người tự trồng trả lời ngay, cụ thể; người buôn lại thường trả lời chung chung.

Điều này không có nghĩa hàng của người buôn là kém; chỉ là khách biết mình đang mua gì. Mua trực tiếp từ hộ trồng còn có ý nghĩa là phần tiền đi thẳng tới người làm ra hạt.

Mắc ca và dinh dưỡng: nói vừa đủ

Mắc ca là loại hạt nhiều chất béo, phần lớn là chất béo không bão hoà đơn, cùng chất xơ, một số khoáng chất. Vì vậy nó được xếp chung nhóm với các loại hạt cây mà nhiều khuyến nghị dinh dưỡng gợi ý ăn ở lượng vừa phải. Nhưng nhiều chất béo cũng có nghĩa là nhiều năng lượng: một nắm nhỏ đã tương đương một bữa phụ.

Không có cơ sở để coi mắc ca là "thuốc" chữa bệnh gì; những lời quảng cáo kiểu đó nên nghe với sự dè dặt. Ăn như một món ăn vặt lành, thay cho bánh kẹo, là cách hợp lý.

Người đang theo chế độ ăn đặc biệt, người có bệnh lý cần kiêng chất béo, hoặc trẻ nhỏ (nguy cơ hóc hạt) cần cẩn trọng. Trẻ nhỏ nên được cho ăn hạt đã nghiền hoặc cắt nhỏ, có người lớn trông.

Mắc ca trong túi quà: kết hợp với nông sản khác của vùng

Mắc ca và cà phê. Hai món khô, nhẹ, dễ mang, đều từ cùng một rẫy. Một túi cà phê rang mộc và một túi mắc ca là bộ quà gọn cho đồng nghiệp.

Mắc ca và mật ong. Nhiều hộ quanh vùng có nuôi ong; mật ong đựng chai cần bọc kỹ chống vỡ. Hỏi nguồn gốc mật trước khi mua.

Tránh xếp cạnh trái cây chín. Túi hạt khô để cạnh bơ, mít chín trong cùng thùng có thể hút ẩm và mùi. Đóng riêng, mỗi loại một túi kín.

Ghi tên lên túi. Khi biếu, ghi rõ là mắc ca, để người nhận có dị ứng hạt biết trước.

Hỏi hạn dùng. Hàng nhà làm thường không in hạn dùng; hỏi người bán ngày sấy và nên dùng trong bao lâu, ghi lại lên túi.

Mua vừa đủ. Hạt để lâu mất giòn và có thể ôi. Mua lượng dùng và biếu trong vài tuần, mùa sau đặt tiếp từ chính hộ mình đã ghé, thay vì mua dồn một lần quá nhiều.

Vì sao hạt mắc ca có giá cao hơn nhiều loại hạt khác

Khách hay thắc mắc vì sao mắc ca đắt. Lý do nằm ngay trong những gì thấy được ở vườn: cây mất nhiều năm mới cho hạt ổn định, mỗi cây chỉ cho một lượng hạt vừa phải, phần nhân chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ so với cả trái nguyên vỏ xanh. Thêm vào đó là công nhặt, tách vỏ, phơi sấy, phân loại, khía vỏ — nhiều khâu thủ công.

Hiểu như vậy sẽ thấy giá hạt ở vườn phản ánh công sức thật, và một túi hạt giá rẻ bất thường đáng để hỏi thêm về nguồn gốc và độ mới. Bài này không nêu giá vì giá đổi theo mùa và theo thị trường.

Cũng vì giá trị cao nên mắc ca là đối tượng dễ bị trộn: hạt cũ trộn hạt mới, hạt nhập trộn hạt trong nước. Thử tách vài hạt ngẫu nhiên trong bao trước khi mua là thói quen tốt.

Câu hỏi thường gặp

Mắc ca ở Tà Đùng thu hoạch vào mùa nào?

Hạt mắc ca thường chín rụng vào khoảng giữa mùa mưa, tuỳ giống và năm có thể sớm muộn. Ngoài mùa vẫn mua được hạt đã phơi sấy từ hộ trồng.

Mắc ca có phải đặc sản riêng của Tà Đùng không?

Mắc ca được trồng ở nhiều nơi trên Tây Nguyên, vùng Đắk Nông cũ là một trong những vùng được nhắc nhiều. Ở quanh hồ Tà Đùng, mắc ca thường trồng xen cà phê, là một nông sản của vùng chứ không riêng một nơi.

Làm sao tách vỏ mắc ca không có dụng cụ?

Đặt mũi dao hoặc đồng xu dày vào đường khía rồi xoay nhẹ, vỏ sẽ tách. Cẩn thận vì vỏ trơn, dễ trượt đứt tay. Tốt nhất là xin thêm vài dụng cụ tách khi mua.

Mắc ca để được bao lâu?

Hạt còn vỏ cứng, khô, đựng kín, để nơi khô mát giữ được khá lâu. Hạt đã tách vỏ dễ ôi hơn. Hạt có mùi dầu cũ, vị đắng là đã hỏng, không nên ăn.

Mang mắc ca lên xe giường nằm có sao không?

Không sao. Mắc ca nhẹ, khô, không mùi, đóng túi kín bỏ trong vali hoặc ba lô là được. Đây là món quà dễ mang nhất từ vùng hồ, không lo dập như trái cây hay lo mùi như sầu riêng.

Có nên mua mắc ca tẩm vị không?

Tuỳ khẩu vị. Hạt tẩm hương sữa, muối thường từ cơ sở chế biến. Muốn ăn đúng vị hạt thì chọn loại sấy mộc, hỏi rõ người bán có tẩm gì không.