Đưa trẻ đi thăm nông trại ở Tà Đùng: học gì từ cây, đất và người làm vườn

Với trẻ em lớn lên ở thành phố, buổi thăm vườn trong tour Tà Đùng là một lớp học ngoài trời hiếm có: thấy trái mít mọc ngay trên thân cây, trái bơ treo trên cành, nhặt hạt mắc ca dưới gốc, cầm nắm đất đỏ trong tay, nghe người làm vườn kể một cây sầu riêng phải chăm bao nhiêu năm mới có trái. Muốn trẻ học được mà vẫn an toàn, bố mẹ nên chuẩn bị vài câu hỏi trước, giao cho trẻ một việc nhỏ trong vườn, và giữ ba quy tắc: không tự hái, không đứng dưới cây có trái lớn, không chạm vào khu vừa phun thuốc.

Bài này viết cho phụ huynh đi tour cùng con: trẻ ở mỗi độ tuổi nhận được gì từ buổi thăm vườn, những câu hỏi gợi mở, hoạt động nhỏ có thể làm, cách giữ trẻ an toàn, và làm gì sau chuyến đi để những gì trẻ thấy không trôi đi mất.

Trẻ thành phố và câu hỏi "trái cây từ đâu ra"

Nhiều trẻ thành phố quen thấy trái cây trong siêu thị: bơ xếp trong khay, mít đã tách múi đóng hộp, sầu riêng bọc màng co. Trẻ biết tên trái, biết vị, nhưng hiếm khi hình dung được trái đó mọc thế nào, cây to cỡ nào, ai trồng, mất bao lâu. Nhiều bé ngạc nhiên thật sự khi thấy mít không mọc ở đầu cành mà mọc ngay trên thân cây to.

Buổi thăm vườn lấp khoảng trống đó bằng trải nghiệm trực tiếp: chạm, ngửi, nhìn, nghe. Kiến thức có được bằng tay và mắt thường bám lâu hơn kiến thức đọc trong sách. Một đứa trẻ từng tự tay hái một trái bơ (với sự giúp đỡ của chủ vườn) sẽ nhìn trái bơ trong siêu thị khác đi.

Quan trọng hơn kiến thức là sự tôn trọng: thấy người làm vườn dầm mưa dãi nắng, trẻ hiểu thức ăn trên bàn không tự nhiên mà có. Đó là bài học khó dạy bằng lời ở nhà.

Trẻ ở từng độ tuổi nhận được gì

Không phải trẻ nào cũng học giống nhau. Bảng dưới đây gợi ý điều phù hợp theo lứa tuổi, để bố mẹ kỳ vọng vừa phải:

Trẻ nhỏ học bằng giác quan, trẻ lớn học bằng câu hỏi. Đừng ép trẻ nhỏ ghi nhớ tên giống sầu riêng; một bé ba tuổi nhớ được "con chó nhà cô chủ vườn" cũng đã là một kỷ niệm đẹp.

Những câu hỏi gợi mở cho trẻ trong vườn

Bố mẹ có thể chuẩn bị sẵn vài câu, hỏi trẻ hoặc để trẻ hỏi chủ vườn. Không cần hỏi hết, chọn theo tuổi:

• "Con đoán xem trái mít này nặng hơn hay nhẹ hơn con?" — rồi hỏi chủ vườn.
• "Vì sao đất ở đây màu đỏ, còn đất ở nhà mình màu nâu đen?"
• "Cây sầu riêng này bao nhiêu tuổi? Lớn hơn hay nhỏ hơn con?"
• "Trái bơ này hái rồi bao lâu mới ăn được? Vì sao không ăn ngay?"
• "Mùa mưa và mùa khô, cây cần gì khác nhau?"
• "Cô chú làm vườn dậy lúc mấy giờ? Một ngày làm những việc gì?"
• "Con ong, con kiến trong vườn có ích gì cho cây?"

Câu hỏi hay nhất thường là câu trẻ tự nghĩ ra. Khuyến khích trẻ hỏi chủ vườn trực tiếp, lễ phép — với nhiều trẻ, đó là lần đầu nói chuyện với một người nông dân.

Những việc nhỏ trẻ có thể làm

Nhặt hạt, nhặt trái rụng. Mùa mắc ca rụng hạt, trẻ có thể nhặt hạt dưới gốc (ở cây không có trái lớn phía trên, theo chỉ dẫn chủ vườn). Đây là hoạt động trẻ thích nhất vì giống đi tìm kho báu.

Đỡ giỏ khi người lớn hái. Trẻ cầm giỏ, đỡ trái bơ người lớn vừa cắt, đặt nhẹ vào giỏ. Trẻ có cảm giác được tham gia thật.

Đếm và quan sát. Đếm số trái mít trên một thân cây, tìm cây có nhiều trái nhất, so sánh lá bơ, lá sầu riêng, lá cà phê. Trẻ lớn có thể chụp ảnh từng loại lá.

Ăn thử và mô tả. Khi chủ vườn mời ăn thử, khuyến khích trẻ mô tả vị: ngọt, béo, thơm, giòn. Trẻ ngại sầu riêng thì không ép.

Tưới một gốc cây. Nếu chủ vườn cho phép, tưới một gáo nước cho một cây non. Một việc rất nhỏ nhưng trẻ sẽ nhớ "cây của con".

An toàn cho trẻ trong vườn: ba quy tắc không ngoại lệ

Quy tắc thứ nhất: không tự hái, không bẻ cành, không trèo cây. Cành cây ăn trái giòn hơn vẻ ngoài, trái trên cây có thể vừa phun thuốc. Mọi thứ đều qua tay chủ vườn. Nói trước với trẻ khi còn trên xe sẽ hiệu quả hơn la lên khi trẻ đã với tay.

Quy tắc thứ hai: không đứng, chơi, ngồi dưới tán cây sầu riêng hay mít có trái lớn. Trái rơi từ trên cao có thể gây chấn thương nặng, đặc biệt với trẻ. Bố mẹ chọn chỗ nghỉ cho trẻ ở chòi, ở sân, không ở gốc cây.

Quy tắc thứ ba: không chạm vào khu vừa phun thuốc, can thuốc, bao phân, máy móc. Trẻ tò mò với bình phun, máy cắt cỏ, máy cày. Hỏi chủ vườn khu nào cần tránh, và giữ trẻ ở gần mình.

Ngoài ba quy tắc đó, để mắt tới những thứ nhỏ: rãnh tưới, ống tưới nhỏ giọt vướng chân, tổ kiến dưới gốc, ong ở hoa. Trẻ bị kiến, ong đốt thì đưa ra chỗ thoáng, rửa nước sạch, chườm mát; nếu trẻ khó thở, sưng mặt thì cần đi cơ sở y tế ngay.

Chuẩn bị cho trẻ trước buổi thăm vườn

Trẻ thoải mái thì mới học được. Chuẩn bị đơn giản:

• Quần dài, áo tay dài mỏng chống côn trùng và cỏ cứa; giày kín đế bám.
• Mũ có dây; kem chống nắng; thuốc chống côn trùng phù hợp với trẻ.
• Nước và đồ ăn nhẹ — trẻ đói thì quấy, không còn tâm trí xem gì.
• Khăn ướt, một bộ đồ thay; đất đỏ và nhựa mít dính áo là chuyện chắc chắn.
• Một cuốn sổ nhỏ và bút màu cho trẻ lớn vẽ lại thứ mình thấy — không bắt buộc, nhưng trẻ thích.
• Kể trước cho trẻ nghe sắp đi đâu, sẽ thấy gì; trẻ biết trước thì háo hức hơn, ít sợ hơn.
• Băng cá nhân, dung dịch sát khuẩn nhỏ cho những vết trầy do cành, gai.

Sau đêm xe giường nằm, trẻ có thể ngủ không đủ. Nếu trẻ mệt, cho nghỉ trong chòi, đừng kéo trẻ đi hết vườn.

Nếu trẻ có dị ứng thức ăn, đặc biệt với các loại hạt, nói trước với người dẫn đoàn và chủ vườn để không ai vô tình mời trẻ ăn thử mắc ca.

Khi trẻ sợ, chán hoặc không hợp

Không phải trẻ nào cũng thích vườn. Có trẻ sợ chó, sợ côn trùng, sợ bẩn; có trẻ chán sau mười phút. Đó là bình thường, không phải lỗi của trẻ. Ép trẻ đi tiếp chỉ khiến cả trẻ lẫn bố mẹ mệt, và trẻ nhớ chuyến đi bằng cảm giác khó chịu.

Có thể đổi cách tiếp cận: cho trẻ ngồi chòi nhìn ra vườn, ăn thử trái, chơi với hạt mắc ca; một người lớn ở lại cùng, người kia đi tiếp với đoàn. Trẻ sợ chó thì nhờ chủ vườn buộc chó lại hoặc đi lối xa chuồng chó.

Với trẻ lớn hơn tỏ ra chán, giao một nhiệm vụ: chụp đủ năm loại lá khác nhau, hỏi chủ vườn ba câu, đếm số tổ ong trong vườn. Có mục tiêu, trẻ tự tìm thấy hứng thú.

Và nếu trẻ thật sự không hợp, chấp nhận điều đó. Có trẻ thích thuyền, có trẻ thích lửa trại; buổi thăm vườn không phải là phần bắt buộc phải yêu thích của mọi đứa trẻ.

Sau chuyến đi: giữ lại những gì trẻ đã thấy

Trẻ quên nhanh nếu không có gì nhắc lại. Về nhà, cùng trẻ xem lại ảnh, kể lại trái mít to cỡ nào, đất đỏ ra sao. Trẻ lớn có thể viết vài dòng hoặc vẽ một bức tranh về khu vườn.

Một hạt bơ từ trái mang về có thể thành một dự án nhỏ: cắm hạt bơ vào cốc nước bằng tăm, chờ hạt nứt, ra rễ, ra mầm — trẻ được thấy cây lớn lên từng tuần. Cây bơ trồng từ hạt trong chậu ở thành phố khó cho trái, nhưng điều đó không quan trọng; quan trọng là trẻ thấy được sự sống bắt đầu.

Khi ăn bơ, ăn mít ở nhà, nhắc trẻ: "Nhớ cô chú ở vườn Tà Đùng không?" Mối nối giữa bữa ăn và người làm ra nó là thứ giữ được lâu nhất từ một buổi thăm vườn.

Gia đình nào muốn đi xa hơn có thể cùng trẻ tìm hiểu thêm về vùng đất: hồ Tà Đùng hình thành thế nào, vì sao vùng này trồng nhiều cà phê. Một chuyến đi hai ngày có thể mở ra nhiều câu hỏi cho cả năm học.

Học về đất: nắm đất đỏ trong tay

Đất đỏ là thứ trẻ thành phố gần như chưa bao giờ chạm vào. Ở vườn quanh hồ Tà Đùng, đất đỏ bazan có màu đỏ nâu đặc trưng, khi khô thì tơi, khi ướt thì dẻo và dính. Cho trẻ cầm một nắm đất khô, bóp thử, rồi nhỏ chút nước vào xem đất đổi màu, đổi độ dẻo.

Bố mẹ có thể giải thích đơn giản: đất này sinh ra từ đá núi lửa rất lâu đời bị mưa nắng làm vụn ra qua thời gian dài, trong đất có sắt nên có màu đỏ như gỉ sắt, và đất này giữ nước, nuôi cây rất tốt — vì thế ở đây trồng được cà phê, sầu riêng, bơ. Trẻ lớn hơn có thể so sánh với đất phù sa ở miền Tây hay đất cát ở biển.

Một mẹo: mang về một túi nhỏ đất đỏ (xin phép chủ vườn) để trẻ trồng một hạt đậu hay hạt bơ. Cây mọc trên chính đất từ Tà Đùng là một kỷ niệm sống.

Người làm vườn: bài học về công việc

Một ngày của người làm vườn. Hỏi chủ vườn dậy lúc mấy giờ, làm gì buổi sáng, buổi chiều. Trẻ sẽ ngạc nhiên vì người làm vườn thường dậy rất sớm và làm việc ngoài trời cả ngày.

Rủi ro của nghề. Mưa bão làm rụng trái, sâu bệnh làm chết cây, giá xuống làm mất lãi. Trẻ lớn hiểu được vì sao người nông dân luôn lo về thời tiết.

Tôn trọng lao động. Khi trẻ thấy một bao cà phê nặng thế nào, một cây sầu riêng cần chăm bao nhiêu năm, trẻ sẽ biết quý thức ăn hơn. Không cần giảng giải; trẻ tự thấy.

Lời cảm ơn. Trước khi về, để trẻ tự nói lời cảm ơn chủ vườn. Một câu cảm ơn nói ra bằng chính miệng trẻ là cách đơn giản nhất để trẻ hiểu buổi sáng hôm đó có người đã dành thời gian cho mình.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì nên đi thăm vườn trong tour Tà Đùng?

Trẻ ở tuổi nào cũng đi được nếu có người lớn kèm sát. Trẻ từ khoảng bốn tuổi bắt đầu tham gia được các việc nhỏ như nhặt hạt, đỡ giỏ. Trẻ quá nhỏ chủ yếu thích màu sắc, vật nuôi; bố mẹ nên bế hoặc nắm tay suốt.

Có nguy hiểm gì cho trẻ ở vườn không?

Ba nguy cơ chính: trái lớn rơi từ trên cao (sầu riêng, mít), khu vừa phun thuốc bảo vệ thực vật, và vấp ngã trên lối đất, rãnh tưới. Giữ trẻ đi cùng người lớn, tránh dưới tán cây có trái lớn, hỏi chủ vườn khu nào cần tránh.

Trẻ ăn trái cây tại vườn có an toàn không?

An toàn nếu là trái chủ vườn mời, từ cây đã qua thời gian cách ly thuốc. Rửa tay cho trẻ trước khi ăn. Trẻ nhỏ ăn mắc ca phải được cắt nhỏ, có người lớn trông để tránh hóc.

Trẻ sợ chó ở vườn thì làm sao?

Báo trước với người dẫn đoàn để nhờ chủ vườn buộc chó lại. Dặn trẻ không chạy, đứng sau người lớn. Chó giữ nhà thường sủa người lạ nhưng chủ gọi là thôi.

Có nên cho trẻ cầm kéo, dao để hái trái không?

Không nên với trẻ nhỏ. Trẻ lớn có thể dùng kéo cắt cành dưới sự hướng dẫn và tay cầm của người lớn, cắt trái ở tầm thấp. Dao cắt mít thì để người lớn.

Làm sao để trẻ nhớ chuyến thăm vườn lâu?

Cho trẻ một việc cụ thể trong vườn, về nhà cùng xem lại ảnh, vẽ hoặc viết về khu vườn, và thử ươm một hạt bơ. Nhắc lại chuyến đi mỗi khi ăn loại trái đó ở nhà.