Cư xử khi vào vườn nhà dân ở Tà Đùng: hỏi trước, đi lối nào, không tự hái

Khi vào vườn nhà dân trong tour Tà Đùng, khách nên làm vài việc đơn giản: chào chủ nhà khi tới và cảm ơn khi về; đi theo lối chính mà chủ vườn hoặc người dẫn đoàn chỉ; hỏi trước khi chạm vào cây, hái trái, chụp ảnh người nhà; không tự hái, không bẻ cành; không vào nhà, chuồng trại, kho khi chưa được mời; giữ giọng vừa phải và mang rác về. Những điều này nghe hiển nhiên, nhưng chính chúng quyết định vườn có muốn đón đoàn sau hay không.

Vườn quanh hồ Tà Đùng là đất sản xuất và nơi ở của các gia đình, nhiều hộ là người từ các tỉnh khác lên khai hoang lập nghiệp, có hộ là đồng bào dân tộc tại chỗ. Họ mở cổng đón khách vì thêm thu nhập và vì hiếu khách, không phải vì vườn là khu du lịch. Bài này đi qua từng tình huống hay gặp và cách xử sự cho phải.

Vườn là nhà của người ta

Với khách thành phố, chữ "vườn" gợi một không gian mở, thoải mái. Với chủ vườn, đó là tài sản, là nơi làm việc mỗi ngày, có khi là nơi ở. Ngôi nhà gỗ hoặc nhà cấp bốn giữa vườn, cái sân phơi, cái chòi canh, con chó giữ nhà — tất cả là đời sống riêng của một gia đình. Khách bước vào là bước vào khoảng riêng đó.

Nghĩ như vậy, mọi quy tắc tự nhiên trở nên dễ hiểu: không ai muốn khách lạ mở cửa kho, giẫm lên luống rau, chụp ảnh con nhỏ đang tắm, hay hái trái trên cây mình chăm cả năm. Khách tour được chào đón vì có người dẫn đoàn đứng ra thoả thuận và chịu trách nhiệm; giữ gìn mối quan hệ đó là việc chung của cả đoàn.

Người dẫn đoàn có kinh nghiệm thường nhắc lại vài quy tắc ngắn khi xe gần tới vườn; đó không phải lời dạy đời mà là cách giữ mối quan hệ họ đã dày công xây. Một chuyến tour tử tế không đo bằng số trái được hái hay số ảnh được chụp, mà bằng việc chủ vườn tiễn đoàn ra cổng với nụ cười và hỏi "bao giờ đoàn sau lên".

Nên và không nên trong vườn: những tình huống hay gặp

Bảng dưới đây gom các tình huống thường xảy ra trong một buổi thăm vườn và cách xử sự được chủ vườn đánh giá cao:

Phần lớn những điều trên không cần nói ra nếu đoàn có người dẫn kinh nghiệm. Nhưng khách đi lẻ ghép đoàn, khách lần đầu đi vườn thường không biết, và một hành động vô ý có thể làm cả đoàn mất điểm.

Đi lối nào trong vườn

Lối chính là lối an toàn. Lối đi chính trong vườn thường là lối xe kéo, lối người làm vườn đi hằng ngày: nền chắc, ít vật cản. Rời lối là đi vào vùng gốc cây, rãnh tưới, hố phân, ống nước tưới nhỏ giọt dễ vướng chân.

Không cắt ngang luống, không giẫm gốc. Quanh gốc cây có khi phủ rơm, cỏ khô hoặc là vùng vừa bón phân. Giẫm nhiều làm đất nén, rễ tơ tổn thương. Rau trồng xen dưới tán là bữa ăn của nhà vườn.

Tránh vùng vừa phun thuốc. Chủ vườn biết khu nào vừa phun thuốc bảo vệ thực vật; khu đó không nên đi vào, càng không cho trẻ chạm lá. Nếu thấy bình phun, can thuốc để gần, tránh xa và hỏi.

Đi một hàng khi lối hẹp. Đoàn đông đi tràn hai bên lối là giẫm lên cây con, cỏ phủ gốc. Lối hẹp thì đi thành một hàng, người dẫn đi đầu.

Không vượt rào sang vườn bên. Ranh vườn quanh hồ nhiều chỗ chỉ là hàng cây hay sợi dây thép. Sang vườn bên là vào nhà người khác, không có thoả thuận nào.

Chuyện hái trái: vì sao "không tự hái" là quy tắc số một

Trái trên cây là thu nhập của cả mùa. Một trái sầu riêng, một chùm bơ mà khách hái chơi có thể là trái đã có thương lái đặt, trái để giống, hoặc trái còn non mà khách không phân biệt được. Hái non là bỏ đi; giật cành là có thể làm rụng cả chùm trái non bên cạnh.

Thêm nữa là chuyện an toàn: trái trên cây vừa phun thuốc chưa qua thời gian cách ly không ăn được; cây cao, cành giòn, trèo lên là dễ ngã. Vì vậy trong buổi thăm vườn, mọi việc hái đều đi qua chủ vườn: họ chỉ cây, chỉ trái, đưa dụng cụ, đứng cạnh.

Trẻ em thường là người vi phạm vô ý nhiều nhất — thấy trái là với tay. Bố mẹ nói trước với trẻ trên xe: "Vào vườn muốn hái gì thì hỏi cô chú chủ vườn trước". Trẻ được hướng dẫn hái đúng một trái bơ sẽ nhớ lâu hơn trẻ hái lén mười trái.

Chụp ảnh trong vườn và ảnh người nhà

Khách chụp cây, trái, cảnh vườn thì thường không có vấn đề gì. Nhưng ảnh người — chủ vườn đang làm việc, người làm thuê đang hái, trẻ con trong nhà — cần xin phép. Nhiều người không thích bị chụp khi đang mặc đồ làm, mồ hôi nhễ nhại; có người không muốn ảnh mình lên mạng.

Với đồng bào dân tộc tại chỗ, phép lịch sự này càng quan trọng. Đừng coi người ta như "đặc sản" để chụp. Một câu hỏi "cho em chụp một tấm được không ạ", kèm thái độ tôn trọng, và chấp nhận lời từ chối, là đủ.

Không chụp vào trong nhà khi cửa mở, không chụp giấy tờ, bảng ghi chép của vườn nếu chưa hỏi. Muốn đăng ảnh có mặt chủ vườn lên mạng, hỏi thêm một lần nữa.

Ngược lại, nhiều chủ vườn lại vui khi được chụp cùng đoàn trước lúc chia tay, cầm trái cây của nhà mình. Một tấm ảnh như vậy, gửi lại cho chủ vườn qua người dẫn đoàn, là món quà nhỏ mà họ quý.

Vào nhà, dùng nhà vệ sinh, nhận nước mời

Chờ được mời mới vào. Chủ vườn có thể mời đoàn ngồi ở hiên, ở chòi hay vào nhà uống nước. Chưa mời thì ở ngoài sân. Vào nhà thì để giày dép ngoài nếu thấy nhà để dép ngoài.

Nhà vệ sinh của gia đình. Nhiều vườn chỉ có nhà vệ sinh của gia đình. Hỏi trước, dùng xong để sạch, dội nước, giấy bỏ đúng chỗ. Đoàn đông nên đi vệ sinh ở điểm dừng trước khi vào vườn để đỡ phiền nhà dân.

Nhận nước mời. Chủ vườn mời nước, mời trái là cách hiếu khách. Nhận bằng hai tay, cảm ơn. Không thích thì từ chối nhẹ nhàng, không chê.

Không bình luận về nhà cửa. Nhà vườn có thể đơn sơ. Những câu kiểu "sao ở được chỗ này" dù vô tình cũng làm chủ nhà chạnh lòng.

Ngồi đúng chỗ được mời. Chòi nghỉ, bộ bàn ghế ngoài hiên là chỗ dành cho khách. Không ngồi lên nông sản đang phơi, bao phân, hay giường võng của gia đình khi chưa được mời.

Mua trái, trả tiền và chuyện mặc cả

Nếu muốn mua trái mang về, hỏi giá trước khi cân, và hỏi luôn cách tính: theo ký hay theo trái, có đóng thùng không. Giá ở vườn phụ thuộc mùa và giá thương lái hôm đó. Có thể hỏi bớt nhẹ khi mua nhiều, nhưng mặc cả gắt từng nghìn với hộ làm vườn trước mặt cả đoàn là điều nên tránh.

Chuẩn bị tiền mặt; sóng điện thoại trong vườn có khi yếu, chuyển khoản không phải lúc nào cũng thuận. Nếu chuyển khoản, kiểm tra đúng tên chủ tài khoản là người bán.

Đã chọn, cân rồi thì nhận; đổi ý sau khi chủ vườn đã đóng thùng là làm mất công họ. Muốn chắc, hỏi ý người dẫn đoàn về lượng nên mua cho chuyến xe đêm.

Nếu chủ vườn tặng thêm vài trái, nhận với lời cảm ơn; đó là cách họ thể hiện sự quý khách. Đừng đòi "tặng thêm" như một thói quen mua bán ở chợ.

Âm thanh, rác và vật nuôi

Vườn quanh hồ yên tĩnh; tiếng ồn của một đoàn khách vang xa hơn tưởng. Không mở loa, không hò hét gọi nhau từ đầu vườn tới cuối vườn. Gọi điện thì đi ra chỗ vắng, nói nhỏ.

Rác là chuyện nhỏ mà lớn. Vỏ chai nhựa, túi bánh, giấy ướt để lại trong vườn là thứ chủ vườn phải đi nhặt sau khi đoàn về. Mang túi rác theo người, gom lên xe. Vỏ trái, hạt ăn thử thì hỏi chủ vườn — nhiều nhà gom làm phân.

Chó, gà, bò trong vườn là vật nuôi của nhà. Không cho ăn đồ lạ, không trêu chọc, không cho trẻ đuổi gà. Chó giữ nhà có thể sủa, đứng yên và để chủ nhà gọi chó lại; không chạy, không giơ gậy.

Người hút thuốc nên hỏi chủ nhà chỗ được hút, và tuyệt đối không vứt tàn thuốc xuống vườn: mùa khô, lá khô và rơm phủ gốc bắt lửa rất nhanh.

Vì sao những điều nhỏ này quan trọng với cả vùng

Du lịch quanh hồ Tà Đùng còn non trẻ; quan hệ giữa đơn vị tour và nhà vườn dựa nhiều vào lòng tin. Một đoàn ồn ào, hái bừa, xả rác có thể khiến một vườn đóng cổng với khách. Ngược lại, những đoàn tử tế làm cho nhà vườn thấy đón khách là việc đáng làm, đầu tư thêm chòi nghỉ, nhà vệ sinh, lối đi — và khách sau được lợi.

Với người dân, khách tour cũng là cửa sổ nhìn ra thành phố. Cách khách cư xử để lại ấn tượng về "người Sài Gòn lên chơi" lâu hơn một buổi chiều.

Vì vậy những quy tắc ở trên không phải để làm khách khó chịu, mà để chuyến đi của mình và của người sau còn được chào đón. Mỗi đoàn cư xử tốt là một viên gạch nhỏ xây nên kiểu du lịch mà người địa phương được hưởng lợi thật, thay vì chỉ chịu đựng.

Câu hỏi thường gặp

Có được tự hái trái khi vào vườn không?

Không nên tự hái. Mọi việc hái đều hỏi chủ vườn: họ chỉ cây nào, trái nào được hái và đưa dụng cụ. Trái trên cây có thể đã có người đặt, còn non, hoặc vừa phun thuốc chưa đủ thời gian cách ly.

Có cần mang quà khi vào vườn nhà dân không?

Không bắt buộc. Đơn vị tour đã thoả thuận với vườn. Mua một ít trái hoặc nông sản của nhà, cảm ơn chân thành khi về đã là cách đáp lễ tốt. Nếu muốn tặng gì thêm, hỏi người dẫn đoàn cho phù hợp.

Chụp ảnh chủ vườn có cần xin phép không?

Có. Chụp cây, trái, cảnh vườn thì thoải mái; chụp người, nhất là cận mặt hay trẻ em, thì xin phép trước và chấp nhận nếu họ từ chối. Muốn đăng lên mạng thì hỏi thêm.

Trẻ em chạy nhảy trong vườn có sao không?

Trẻ chạy trong vườn dễ vấp rễ, rãnh tưới, va cành thấp, chạm vào khu vừa phun thuốc. Cho trẻ đi cùng người lớn, dặn trước không tự hái, không đuổi gà, không trèo nông cụ.

Có nên mặc cả khi mua trái tại vườn không?

Có thể hỏi bớt nhẹ khi mua nhiều, nhưng tránh mặc cả gắt. Giá ở vườn phụ thuộc mùa và thị trường; hộ làm vườn đã bỏ công cả năm. Hỏi giá và cách tính trước khi cân để khỏi ngại.

Vườn có nhà vệ sinh cho khách không?

Tuỳ vườn. Nhiều vườn chỉ có nhà vệ sinh của gia đình. Đoàn nên đi vệ sinh ở điểm dừng trước, nếu cần thì hỏi chủ nhà và giữ sạch sau khi dùng.