Say xe khi đi tour Tà Đùng chủ yếu xảy ra ở đoạn cuối, khi xe rời đường bằng để lên vùng cao nguyên có nhiều dốc và cua. Cách phòng hiệu quả gồm: chọn giường tầng dưới khoảng giữa xe, ăn nhẹ trước giờ đi, không đọc hay xem điện thoại trên xe, giữ khoang thoáng và ngủ sớm khi xe còn chạy đường bằng. Người hay say nặng nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về thuốc chống say phù hợp và uống đúng thời điểm trước khi xe chạy.
Say xe không phải là yếu đuối hay thiếu kinh nghiệm. Đó là phản ứng bình thường của cơ thể khi những gì mắt thấy và những gì tai trong cảm nhận không khớp nhau. Hiểu cơ chế ấy giúp chọn đúng cách phòng thay vì thử đủ mẹo truyền miệng.
Cơ chế của say xe, nói gọn
Trong tai trong có bộ phận giúp cơ thể giữ thăng bằng, cảm nhận khi người nghiêng, rẽ, tăng tốc. Khi bạn nằm trên xe, tai trong cảm thấy xe lắc qua lại ở mỗi khúc cua, nhưng mắt lại nhìn trần xe đứng yên, hoặc nhìn màn hình điện thoại đứng yên. Não nhận hai tín hiệu trái ngược, và phản ứng bằng cảm giác buồn nôn, vã mồ hôi, chóng mặt, mệt.
Vì thế những cách phòng say xe hữu hiệu đều nhằm làm hai tín hiệu ấy khớp lại hoặc giảm bớt: chọn chỗ ít lắc, nhìn ra xa về phía trước nếu còn thức, nhắm mắt hoặc ngủ để mắt không gửi tín hiệu mâu thuẫn, và tránh màn hình. Những thứ làm cơ thể nhạy hơn như bụng quá no, mùi khó chịu, không khí ngột ngạt, rượu bia thì nên bớt.
Trẻ em từ khoảng hai tuổi tới tuổi thiếu niên, phụ nữ mang thai và người hay đau nửa đầu thường dễ say hơn. Trẻ dưới hai tuổi lại ít khi say. Người lớn tuổi đôi khi không say nhưng mệt và mất ngủ hơn trên đường dài.
Trước khi lên xe
Phần lớn việc phòng say xe diễn ra trước khi bánh xe lăn. Làm từ khi giữ chỗ tới giờ tập trung:
- Báo đơn vị tour bạn hay say xe để xin giường tầng dưới, khoảng giữa xe, tránh cuối xe.
- Ngủ đủ đêm trước ngày đi. Người thiếu ngủ thường say nặng hơn.
- Ăn tối nhẹ, ít dầu mỡ, xong trước khi lên xe một đến hai tiếng. Không để bụng đói hoàn toàn.
- Không uống rượu bia, hạn chế đồ uống có ga.
- Nếu dùng thuốc chống say, hỏi dược sĩ về loại thuốc, liều và thời điểm uống; nhiều loại cần uống trước khi xe chạy một khoảng thời gian mới có tác dụng. Một số thuốc gây buồn ngủ, khô miệng, không hợp với người có bệnh nền nhất định.
- Chuẩn bị sẵn túi nilon, khăn giấy ướt, nước lọc, kẹo gừng hoặc vài lát gừng tươi nếu bạn thấy có ích, để trong túi cạnh gối.
Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự dùng thuốc chống say. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước chuyến đi.
Chọn thời điểm và chỗ trong xe: phần phòng ngừa ít tốn công nhất
Trong mọi cách phòng say xe, chọn chỗ là cách không tốn gì mà hiệu quả rõ. Xe giường nằm lắc nhiều nhất ở đầu và cuối xe, nơi xa trục bánh; tầng trên lắc hơn tầng dưới vì cao hơn. Vị trí tốt nhất cho người dễ say là tầng dưới, khoảng giữa xe. Nếu được thêm, chọn giường phía có thể nhìn thẳng ra trước qua lối đi, để khi thức có thể nhìn về hướng xe chạy.
Thời điểm cũng quan trọng. Xe đêm có lợi thế là đoạn đèo thường rơi vào cuối đêm, khi khách đã ngủ. Người hay say mà thức tới khuya, đúng lúc xe vào đoạn cua, sẽ say nặng hơn người đã ngủ từ đầu. Vì thế, tranh thủ ngủ khi xe còn chạy đường bằng là lời khuyên đáng giá nhất.
Khi đoàn thuê xe riêng đi ban ngày, người dễ say nên ngồi hàng ghế đầu, cạnh cửa sổ phía trước, mắt nhìn ra đường. Không ngồi quay lưng về hướng xe chạy, không ngồi hàng cuối. Mở hé cửa sổ khi xe chạy chậm nếu có thể, hoặc để gió điều hoà thổi vào mặt.
Trong lúc xe chạy đêm
Ngủ sớm khi xe còn đi đường bằng. Đây là cách phòng say tốt nhất trên xe đêm. Khi đã ngủ, mắt không gửi tín hiệu mâu thuẫn, và đến khi xe vào đoạn đèo, nhiều người đã ngủ say tới mức không cảm thấy.
Không đọc, không xem điện thoại. Màn hình đứng yên trước mắt trong khi cơ thể bị lắc là công thức gây say xe nhanh nhất.
Giữ không khí thoáng. Mở khe gió điều hoà hướng về mặt, nếu khó chịu thì nhờ phụ xe tăng gió. Tránh xịt nước hoa, tránh mở đồ ăn có mùi.
Nằm yên, đầu thẳng. Hạn chế xoay đầu, ngồi dậy cúi xuống tìm đồ khi xe đang qua cua.
Khi bắt đầu thấy buồn nôn. Nhắm mắt, thở chậm bằng mũi, nới lỏng cổ áo, nhấp một ngụm nước nhỏ. Nếu còn thức và được, ngồi dậy nhìn ra phía trước qua kính lái. Báo phụ xe nếu thấy không chịu được, xe có thể dừng ở chỗ an toàn.
Nếu đã nôn. Dùng túi nilon, buộc kín, súc miệng bằng nước, lau tay bằng khăn ướt. Đừng cố uống nhiều nước một lúc; nhấp từng ngụm nhỏ. Thường sau khi nôn người sẽ dễ chịu hơn và dễ ngủ lại.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi trên đường đèo
Trẻ em không biết diễn đạt cảm giác say xe sớm. Các dấu hiệu thường là trẻ im lặng bất thường, xanh tái, vã mồ hôi, ngáp nhiều, quấy khóc. Thấy những dấu hiệu đó, cha mẹ nên cho trẻ nằm yên, nới quần áo, cho hít không khí mát và chuẩn bị túi sẵn.
Với trẻ, đi vào giờ trẻ thường ngủ là lợi thế lớn của xe đêm. Cho trẻ ăn nhẹ, mặc đồ thoải mái, đi vệ sinh trước khi lên xe, và để trẻ nằm phía trong cạnh cha mẹ. Đừng cho trẻ xem phim trên điện thoại khi xe đang chạy để trẻ yên, vì đó chính là thứ làm trẻ say nhanh. Thuốc chống say cho trẻ phải theo chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, đúng độ tuổi, đúng liều.
Người lớn tuổi có thể không say nhưng bị đau lưng, mỏi gối, tụt huyết áp sau đêm nằm trên xe. Nên mang theo thuốc đang dùng hằng ngày, uống đúng giờ, và khi tới nơi thì ngồi dậy từ từ trước khi đứng lên. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đi chuyến xe dài qua đèo.
Mẹo truyền miệng: cái nào đáng thử, cái nào không
Có rất nhiều mẹo chống say xe được truyền tai nhau. Dưới đây là cách nhìn thận trọng, không thay lời khuyên y tế:
| Mẹo | Nhận xét |
|---|---|
| Ngậm gừng, uống trà gừng | Nhiều người thấy dễ chịu; một số nghiên cứu về gừng với buồn nôn cho kết quả khác nhau. Có thể thử, không thay thuốc khi say nặng |
| Dán miếng dán chống say sau tai | Có loại là thuốc thật, cần hỏi dược sĩ về đối tượng dùng và tác dụng phụ, không dùng tùy tiện cho trẻ em |
| Ngửi vỏ cam, chanh, dầu gió | Mùi dễ chịu giúp át mùi khó chịu trong khoang; đừng dùng quá nồng làm phiền người bên cạnh |
| Nhịn ăn hoàn toàn | Không nên. Bụng đói dễ cồn cào, chóng mặt |
| Uống bia để ngủ cho nhanh | Không nên. Giấc ngủ nông hơn, buồn tiểu và dễ buồn nôn hơn |
| Nhìn ra cửa sổ bên hông | Kém hơn nhìn thẳng về phía trước; cảnh bên hông lướt nhanh có thể làm khó chịu hơn |
Điều chắc chắn nhất vẫn là chọn chỗ nằm, ngủ sớm và tránh màn hình. Những mẹo còn lại là phần thêm.
Một điều nữa: mẹo nào cũng có người thề là hiệu quả, vì say xe tự dịu đi theo thời gian và theo đoạn đường. Người ngậm gừng lúc xe vừa ra khỏi đèo sẽ thấy đỡ, dù cái làm họ đỡ có khi là đường đã bằng lại. Vì vậy, đừng bỏ những việc chắc chắn có ích như chọn chỗ và ngủ sớm chỉ vì đã có một mẹo trong túi.
Khi nào say xe không còn là say xe
Phần lớn trường hợp say xe tự hết sau khi xe dừng và người được nghỉ. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy cần quan tâm hơn: nôn liên tục không uống được nước, đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, lơ mơ, ngất, hoặc ở trẻ nhỏ là mệt lả, ít tiểu, môi khô. Người lớn tuổi có bệnh nền mà vã mồ hôi, chóng mặt kéo dài cũng không nên coi là say xe đơn thuần.
Khi gặp các dấu hiệu đó, báo ngay phụ xe và người điều hành tour. Xe có thể dừng ở nơi an toàn, liên hệ cơ sở y tế gần nhất trên tuyến. Người đi cùng nên biết người bệnh đang dùng thuốc gì, có bệnh gì, để nói lại với nhân viên y tế. Đây là lý do nên ghi sẵn thông tin sức khoẻ cơ bản và thuốc đang dùng vào một tờ giấy để trong ví hoặc trong ghi chú điện thoại.
Bài này chỉ đưa lời khuyên chung, không thay chẩn đoán của bác sĩ. Người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp, tiền đình, động kinh, đang mang thai nên khám và hỏi bác sĩ trước một chuyến đi đường dài có đèo dốc.
Sau khi tới nơi: hồi phục trước chặng thuyền
Người vừa say xe cần thời gian hồi lại trước khi lên thuyền, vì thuyền trên hồ cũng có thể làm cảm giác chao đảo quay lại. Sau khi xuống xe, nên đi bộ chậm vài phút, uống nước ấm, ăn sáng nhẹ, nghỉ ngơi ở điểm lưu trú. Đừng vội lao vào chặng đầu.
Nếu sáng hôm đó vẫn còn mệt, hãy báo người điều hành tour. Trong một chương trình tốt, chặng thuyền thường được sắp vào ngày thứ hai, nên khách say xe đêm đầu có cả một ngày để lấy lại sức. Nếu chặng nào trong ngày đầu có đường xóc, như đi xe máy cày tới thác, người vừa say xe có thể chọn ở lại nghỉ.
Chiều về cũng là một chuyến xe dài. Người đã say xe chiều đi nên chuẩn bị y như vậy cho chiều về, và nếu dùng thuốc thì hỏi lại dược sĩ về khoảng cách giữa các liều.
Với người dễ say, có một mẹo nhỏ cho chặng thuyền ngày thứ hai: ngồi giữa thuyền, nhìn về phía đường chân trời hay một hòn đảo xa thay vì nhìn mặt nước sát mạn, và đừng cúi đầu xem ảnh vừa chụp khi thuyền đang chạy.
Câu hỏi thường gặp
Đường lên Tà Đùng có nhiều đèo không?
Đoạn đầu từ TP.HCM phần lớn là đường bằng. Đoạn cuối lên vùng cao nguyên quanh Đắk Glong cũ có nhiều dốc và khúc cua, đây là đoạn dễ say nhất. Tuyến đường cụ thể tùy nhà xe mà đơn vị tour hợp đồng, nên hỏi trước nếu bạn rất dễ say.
Có nên uống thuốc chống say xe trước khi đi tour không?
Người dễ say có thể cân nhắc, nhưng nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về loại thuốc, liều và thời điểm uống. Một số thuốc gây buồn ngủ, khô miệng, không hợp với người có bệnh nền, phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ. Không tự dùng thuốc của người khác.
Tầng trên xe giường nằm có làm say xe hơn không?
Thường có. Tầng trên cao hơn nên biên độ lắc qua lại khi xe vào cua lớn hơn tầng dưới. Người dễ say nên xin giường tầng dưới, khoảng giữa xe, nơi gần trục bánh xe và ít lắc nhất.
Trẻ em say xe thì có nên cho ăn trên xe không?
Có thể cho ăn vài miếng bánh khô hoặc nhấp nước khi trẻ thấy dễ chịu lại, nhưng không cho ăn nhiều, không cho đồ ngọt có ga hay sữa nhiều béo trong lúc xe qua đèo. Nếu trẻ nôn nhiều lần, mệt lả hoặc không uống được, cần báo người điều hành tour để tìm cơ sở y tế gần nhất.
Đã say xe chiều đi thì chiều về có đỡ hơn không?
Không chắc. Một số người quen dần, một số vẫn say như cũ. Chiều về bạn đã biết mình phản ứng thế nào, nên chuẩn bị tốt hơn: chọn lại giường, ăn nhẹ, dùng thuốc nếu đã được tư vấn, và ngủ sớm ngay khi xe chạy.
Có cách nào không phải đi đèo khi đi tour Tà Đùng không?
Vùng hồ Tà Đùng nằm trên cao nguyên nên tuyến nào cũng có đoạn lên dốc. Khác biệt chỉ là đoạn đèo dài hay ngắn tùy hướng đi. Nếu sức khoẻ không cho phép đi đường đèo, nên hỏi bác sĩ trước khi đăng ký tour.